تبلیغات
وبلاگ دامپزشک - بانک مقالات دامپزشکی - مطالب پرورش شتر
نوع مطلب: پرورش شتر ،

توجه:

مولف مقالاتی که تحت عنوان موضوع پرورش شتر در وبلاگ دامپزشک ذکر شده و نام آنها در ذیل این مطلب آورده شده جناب آقای دکتر احسان مقدس می باشد . این مطالب به زودی اصلاح خواهند شد و نام مولف در انتهای مقالات ذکر خواهد شد.

تولید پشم شتر
گوشت شتر وروانشناسی مصرف آن
 تولید پشم شتر
خصوصیات كرك و پشم شتر
شترهای دوكوهانه در ایران
جایگاه ( آغل ) شتر
تولید شیر شتر
درآمدی برشناخت نژادهای شتردر ایران
گیاهان مرتعی مورد استفاده شتر
فیزیولوژی تولیدمثل شتر
كلیاتی درباره شتر
شتر داری واصلاح مرتع

   


نظرات()

ادامه مطلب   


نظرات()

تولید پشم شتر-قسمت اول:

مقدمه :
   نیاكان ما از پیشتازان استفاده از پشم حیوانات اهلی نظیر پشم گوسفند، بز و شتر بوده اند و تاریخ نگاران بر این عقیده اند كه ایرانیان اولین ملتی هستند كه به بافت قالی پرداخته اند و هنوز كه هنوز است این صنعت ملی گرانبها نام هنرمندان ایرانی را در سرلوحه هنرمندان هنرهای دستی جهان قرار داده است .
   پشم شتر نیز از دیرباز در مناطق خشك كویری ایران و شهرهای حاشیه كویر مصرف فراوانی داشته است و چادر اغلب عشایر چادرنشین از پشم این حیوان بافته می شد زیرا عایق خوبی در برابر گرما و سرما بوده است و تا همین چندی پیش شهر كویری نائین در بافت (( عباهای نائینی )) شهره آفاق بوده است . همچنین از پشم شتر برای بافت ریسمان و تهیه طناب های محكم و قوی استفاده فراوان می شده است و این ریسمان ها در شتر كاربرد فراوان داشته اند كه به آن (( عگال )) می گفته اند و همچنین از پشم شتر برای بافتن جوراب، دستكش، كلاه و لباس و پتو نیز استفاده می شده است. اما اكنون به نظر می رسد كه باتوجه به شباهت زیاد پشم شتر با پشم گوسفند از این پشم بیشتر برای صنعت فرش بافی استفاده می گردد .
   در این جزوه مختصر ، سعی بر این شده است كه اطلاعات مناسبی در زمینه تولید پشم شتر عرضه گردد ، با این امید كه مورد استفاده علاقمندان، صاحبنظران و دست اندركاران پرورش شتر قرار گیرد.




ادامه مطلب   


نظرات()

گوشت شتر وروانشناسی مصرف آن-تألیف : دكتر سعاد محمود احمد ( بخش تحقیقات وتكنولوژی گوشت ، مركز تحقیقات

چكیده :
   مصرف گوشت توسط انسان به طور كلی با انتخاب وگزینش نوع معینی از گوشت همراه بوده است ونخوردن نوع معینی از گوشت متكی بر برخی اعتقادات ویا عادت های مخصوصی بوده كه باعث شده گوشت حیوان معینی خوشایند وگوشت نوع دیگر ناخوشایند جلوه كند . از دیر باز مردم شهر نشین خوردن گوشت شتر را كنار گذاشته اند زیرا كه به غلط معتقد بوده اند كه گوشت شتر سفت ودیر پز بوده وارزش غذایی چندانی ندارد . اما در حقیقت باید گفت كه گوشت شتر در مقایسه با گوشت گاو از میزان پروتئین كمتری برخوردار است واز لحاظ شكل ظاهری شبیه گوشت گوسفند است . این گوشت در مقایسه با سایر گوشت ها از سدیم بیشتری برخوردار است اما میزان پتاسیم آن كمتر است ودر مقایسه با گوشت گاو وگوسفند از لحاظ درجه PH بسیار متفاوت بوده ودر نتیجه برای عملیات فرآوری گوشت بسیار مناسب است .

مقدمه :
   گوشت ومشتقات آن ،مواد غذایی مرغوبی به شمار می روند كه خوردن آنها می تواند باعث بروز عادات غذایی مختلفی برای مصرف كنندگان شود كه برخی از این عادت های غذایی می توانند مشكلات اقتصادی وبهداشتی برای مصرف كنندگان در پی داشته باشند واز جمله این عادت ها یكی خوردن گوشت به صورت خام ویا تخمیر شده می باشد . برخی از مطالعات نشان می دهد كه روش های مصرف گوشت ویا بازار یابی آن، در مواردی، باعث انتشار گسترده بیماری ها در كشورهای عربی می گردد چرا كه در جوامع عربی میهمانی های بزرگی ترتیب داده می شود كه درآن میهمانان زیادی شركت می كنند وسفره های بزرگی گسترده می شود كه تمامی افراد بر سر این سفره ها می نشینند وچنانچه در این میهمانی ها گوشت آلوده ای مصرف شود این افراد به بیماری مبتلا خواهند شد . از این روست كه مقامات بهداشتی محلی ، منطقه ای وبین المللی اهمیت زیادی را به بهداشت گوشت ومشخصات آن و روش های تولید ومصرف آن اختصاص داده اند . اما یك مشكل هم چنان باقی وپابرجا می ماند كه حل این مشكل آسان به نظر نمی رسد وآن مشكل درحقیقت تغییر عادت های غذایی مردم در رابطه با مصرف گوشت وفرآورده های گوشتی است .
   همه می دانیم كه آدمی از دوران كودكی به خوردن نوع معینی از غذاها عادت می كند وبه همین دلیل از خوردن سایر غذاهایی كه به آن عادت ندارد ویاغذاهایی كه به دلیل برخی از اعتقادات دینی ، اجتماعی وعرفی تحریم شده است ، خود داری می كند .برای مثال بسیاری از شهرنشینان به علت عادت نكردن به مصرف گوشت شتر از خوردن آن خودداری می كنند . برخی از آن ها بر این گمان هستند كه گوشت شتر دیر پز است وبرخی از خانم های خانه دار بر این باور هستند كه خوردن گوشت شتر باعث طولانی شدن مدت آبستنی در زنان باردار می گردد وبرخی دیگر می گویند كه گوشت شتر بوی ناخوشایندی می دهد .
   در سال 1994 م بخش پرواربندی مركز تحقیقات دامپروری سودان یك بررسی تحقیقاتی در خصوص مطالعه راهكارهای مختلف در خصوص كمبود گوشت ، روش مصرف افراد ، نوع گوشت مورد علاقه مردم وروش های پخت گوشت وبه ویژه مصرف گوشت شتر وبهداشت گوشت انجام داد .اما درحقیقت این بررسی نتوانست دیدگاه های واقعی مصرف كنندگان سودانی را به خوبی نشان دهد زیرا كه این بررسی در گروه معینی از مصرف كنندگان صورت گرفته بود كه بیشتر آن ها افرادی با درآمد محدود بودند . در همین بررسی مشخص گردید كه گوشت گوسفند در رأس لیست گوشت مصرفی (35 / 80 % ) است ، زیرا كه مصرف كنندگان معتقد بودند كه گوشت گوسفند گوشتی خوش طعم ، زود پز ودر دسترس همگان است اما میزان مصرف گوشت گاو با توجه به شرایط اقتصادی مصرف كننده از لحاظ اهمیت در مرتبه دوم ودر حدود 39 /13 % بود در حالی كه به علت عدم عادت ویا اعتقادات غلط وناروا در باره گوشت شتر ، میزان مصرف گوشت شتر در بین مصرف كنندگان در حد صفر بود .مصرف گوشت سفید نیز به علت گرانی وبه علت عدم عادت در مصرف روزانه آن چیزی در حدود 93 / 2 % بود . بیشتر مصرف كنندگان (28 /89 % ) اظهار نمودند كه بهترین جای لاشه ، گوشت ران است . اما درخصوص روش های پخت گوشت ، 50 / 58 % افراد گوشت سرخ كرده را ترجیح می دادند و 01 / 23 % طرفدار گوشت فرآوری شده بودند ودر حدود 71 / 35 % پخت عادی را مناسب می دانستند . از همین جا می توان دریافت كه درخصوص مصرف وپختن گوشت سلیقه های مختلفی وجود دارد كه عواملی نظیر محیط زیست ، عرف وعادت وروانشانسی مصرف در آن موثر است .
   گوشت شتر منبع بسیار خوبی برای بسیاری از مواد غذایی مهم ومورد نیاز بدن می باشد . این گوشت حاوی پروتئین هایی با ارزش غذایی بالا وتعدادی از ویتامین های مفید ومورد نیاز بدن نظیر ویتامین B كمپلكس وبرخی از عناصر معدنی مهم نظیر آهن وفسفر وكلسیم است . هم چنین گوشت شتر دارای قدرت مخصوصی در نگهداری هرچه بیشتر آب است كه این خاصیت اهمیت زیادی در تعیین برخی از خواص طبیعی گوشت دارد .
   گوشت شتر از جهت تركیب شیمیایی با گوشت سایر دام های اهلی تفاوت دارد . جدول شماره 1 نشان دهنده تركیب شیمایی گوشت تازه شتر است . هم چنین جدول شماره 2 نشان دهنده وضعیت گوشت شتر از جهت محتویات غذایی ، عدد هیدروژنی وسایر خصوصیات شیمیایی ، الكتریكی وبافتی آن می باشد .

جدول شماره (1 ) ـ محتویات گوشت تازه شتر

خاكستر

%

چربی خام

%

پروتئین خام

%

رطوبت

%

 

89/0

 

15/1

 

52/ 19

 

7 /78


 

جدول شماره (2 ) ـ تجزیه وتحلیل شیمیایی گوشت تازه شتر

تركیبات

نسبت درصد

%

عدد هیدروژنی

8 / 5

اسیدهای چرب

23 / 0

عدد پیروكسید

76 / 0

كلسترول  (میلی گرم / 100 گرم)

11 / 75

رنگدانه ها (میلی گرم / 100 گرم)

87 / 33

اكسی میوگلوبین

87 / 49

میتامیوگلوبین

35 / 16


   گوشت شتر در مقایسه با گوشت گاو میزان كمتری چربی ، پروتئین وخاكستر دارد .پروتئین های گوشت شتر فاقد اسیدهای آمینه ضروری نظیر ترپتوفان ، والین ، لیوسین وایزولیوسین وهم چنین اسیدآمینه نیمه ضروری هیستیدین می باشد . گوشت شتر هم چنین در مقایسه با گوشت سایر دام های اهلی دارای سدیم بیشتر وپتاسیم كمتری است كه این امر با متابولیسم آب در بدن دام ارتباط مستقیمی دارد وباید افزود كه نسبت كلسیم فقط در عضلات ران زیاد است . اما نسبت آهن وروی در گوشت شتر كمتر از میزان آن در گوشت دام های اهلی دیگر است .
   Abdollah وهمكارانش 1978 در یك بررسی بر روی تركیبات شیمیایی گوشت شتر به كار رفته در صنایع كالباس سازی وتأثیر آن بر روی خصوصیات حسی ، شیمیایی ومیكروبیولوژی ، مشاهده كردند گوشت شتر دارای رطوبتی مابین 77 % تا 9 /93 % وچربی معادل 18 / 1 % وخاكستر معادل 8/ 4 % براساس وزن ماده خشك می باشد .
   همان طور كه در جدول شماره 3 مشاهده می شود تركیب شیمیایی گوشت شتر اختلاف زیادی با تركیب شیمیایی گوشت سایر دام های اهلی وبه ویژه گاو ندارد ( موسوی 1995 ) ، ومشاهده شده است كه گوشت شتر در مقایسه با گوشت گاو از رطوبت بالاتری برخورداربوده ودارای میزان كمتری از پروتئین وچربی می باشد واین نتیجه با آن چه قبلاَ ( Yousef & Mukasa 1981 ) گزارش نموده بودند مطابقت دارد.

جدول شماره 3 ـ مقایسه چربی شتر با چربی سایر حیوانات

نام حیوان

درجه حرارت

عددیودی

وزن مخصوص

عددSabunification

ذوبان

انجماد

شتر

70/ 48

80 / 36

80 / 36

93 / 0

200

گاو

00 / 50

30 / 38

30/38

95 / 0

200

گوسفند

00 / 55

30 / 41

30 / 46

96 / 0

198


خصوصیات حسی وفیزیكی گوشت شتر
  
گوشت شترهای جوان كه سن آن ها مابین یك تا سه سال است نرم تر وخوش طعم تر از گوشت شترهای بزرگسال است كه معمولاً گوشتی سفت ودیر هضم دارند وهرچه سن حیوان بیشتر وبیشتر شود ، از میزان نرمی گوشت كاسته می شود ، از این روست كه پیشنهاد می شود همان طور كه زاید وهمكارانش 1991 نیز مطرح ساختند بهتر است كه شتر های یكساله را برای مصرف گوشت ذبح نمود .
   بیالیه وهمكارانش 1981 اظهار نمودند كه گوشت شترهای كم سن وسال ازجهت مزه و طعم ونرمی شبیه گوشت گاو است . موسوی ( 1995 ) اقدام به مطالعاتی در زمینه استفاده از گوشت شتر در همبرگر سازی نمود به طوری كه در این همبرگرها به درجات مختلف گوشت گاو اضافه شده بود . وی این همبرگر را در اختیار گروهی از صاحب نظران قرار داد تا آن ها را از جهت تمامی خصوصیات حسی نظیر رنگ ، بو ، طراوت ، نرمی ودرجه پذیرش مصرف كننده ) مورد بررسی قرار دهند ومشاهده كرد كه صفت نرمی در همبرگرهایی كه میزان بیشتری گوشت شتر داشتند واضح وآشكار است . هم چنین مشاهده شد كه صفت كم وزنی همراه با افزایش نسبت گوشت شتر در همبرگرها افزایش می یابد . گفتنی است كه گوشت شتر برای تهیه تمامی انواع غذاهای مورد مصرف آدمی كه از گوشت حیوانات دیگر تهیه می شود نظیر گوشت های سرخ كرده، پخته وفرآوری شده مناسب است .
   اما عللی كه باعث شد مردم گمان كنند كه گوشت شتر دیر پز است ، استفاده از گوشت شترهای پیر ومسن است چرا كه هرچه عمر شتر بالا رود پیوندهای موجود بین الیاف بافت همبند افزایش می یابد وكمتر وكمتر تحت تأثیر حرارت وانزیم ها قرار می گیرند . قابل ذكر است كه گوشت شتر های مسن وپیر برای سرخ كردن مناسب نیستند ، چرا كه به علت داشتن میزان زیادی از كولاژن دیر پز می باشند ، اما می توان این گوشت را فرآوری كرده واز آن مارتادلا ویا كالباس تهیه كرد ویا این كه آن را همانند سایر گوشت ها خشك كرده وبرای مدت طولانی در داخل روغن حیوانی نگهداری كرد .
   از این رو پیشنهاد می شود كه مصرف كنندگان گوشت شتر را تجربه نمایند ، چرا كه با توجه به سرعت حوادث در دنیای امروز وتغییراتی كه هر از چندی در محیط زیست پیرامون ما روی می دهدوشامل جنگ ها وبیماری ها وبلایای طبیعی می باشد ، آدمی باید بر مصرف تمامی انواع گوشت های موجود عادت كند ، همان طور كه این امر در كشورهای غربی اتفاق افتاد ومصرف كنندگان برای فرار از دست بیماری جنون گاوی به خوردن گوشت تمساح وشتر مرغ روی آوردند .

چربی شتر
  
چربی شتر همانند چربی سایر دام های اهلی بر اساس تكنیك های متداول فرآوری ، فرآوری شده ومورد استفاده قرار می گیرد . بیالیه وهمكارانش 1988 اظهار می كنند كه رنگ چربی شتر سفید است كه گاهی اوقات رنگ سفید آن به سرخی می زند وتفاوت قابل ملاحظه ای بین لاشه های مختلف حیوانات مشاهده نشده است ، علی رغم آن كه آن ها از نظر سنی با هم اختلاف داشتند . وزن چربی كوهان شتر تقریباً 1 / 82 % از وزن كل چربی بدن شتر را تشكیل می دهد . میزان چربی موجود در كوهان شتر دوكوهانه در حدود 100 كیلوگرم برآورد می شود . در برخی از مناطق كوهان شتر به عنوان غذایی خوش طعم مورد استفاده قرار می گیرد وبه صورت خام ویا آب پز مصرف می گردد ودر حالت كمبود غذا به عنوان منبع انرژی مورد استفاده قرار می گیرد .

منابع مورد استفاده :

1- Abdollah et 1978 : Annal of Agric 9 : 129 - 137
2 - Mukasa .M . E . 1981 : Reviw ILCA Adiss. Ababa .
3- Yousif . O Kh. 1989 : Msc . Thesis University of khartoum .

4 – بیالیه وهمكارانش (1981) : مركز تحقیقات شتر ، تریپولی ، لیبی .
5 – زاید وهمكارانش (1991 ) : مقاله شتر در كشورهای عربی ، دانشگاه عمر مختار ، لیبی .
6 – موسوی (1995 ) : پایان نامه دكترای دانشكده كشاورزی دانشگاه بصره .

   


نظرات()

قسمت دوم مقاله تولید پشم شتر:

تصویر شماره (3)
نشان دهنده درجه بندی كیفی پشم شتر و پراكندگی آن بر روی بدن شتر یك كوهانه


تصویر (4)
نشان دهنده درجه بندی كیفی پشم شتر و پراكندگی آن بر روی بدن شتر دوكوهانه


عدل های بزرگ پشم شتر باید دارای شناسنامه زیر باشد :
1ـ نام استان و شهرستانی كه پشم شتر در آن جمع آوری گردیده است .
2ـ نام مسئول پشم چینی .
3ـ نام مزارع خصوصی و دولتی كه پشم شتر از آن ها تهیه شده است .
4ـ نوع بندی پشم .
5ـ درجه بندی پشم .
6ـ شماره گذاری عدل های پشم صادراتی .
7ـ درصد پشم دارای الیاف تمیز .
8 ـ شماره درجه بندی فعلی پشم كه مطابق با درجه بندی رسمی است ( عطار و همكارانش 1990) .

رنگ پشم شتر
  
باتوجه به رنگ های متعدد شتران رنگ پشم نیز متغیر است. معمولاً رنگ اغلب شتران قهوه ای سیر تا قهوه ای روشن است. البته شتران به رنگ های دیگری نظیر زرد و روشن یا زرد طلائی، سرخ، مشكی و حتی سفید نیز دیده می شوند .
   Chapman (1985) اظهار می دارد كه در مغولستان رنگ قهوه ای سیر ترجیح داده می شود و در حدود یك درصد شترها به رنگ سفید دیده می شود .
   در ایران نیز كه از پشم شتر بیشتر برای عبابافی استفاده می شود رنگ قهوه ای سیر و قهوه ای روشن بیشتر مرغوب است .
   رنگین بودن الیاف پشم شترمنتج از وجود رنگدانه های درون گرانول است، گرانول های ملانین عمدتاً در كورتكس یافت می شود . اختلاف در شدت و میزان رنگین بودن، نه فقط به اختلاف رنگ گرانول های تولیدكننده رنگ بستگی دارد ، همین طور به چگونگی قرار گرفتن و نظم و درجه تجمع گرانول ها نیز وابسته است. ( صالحی 1373) .

عوامل مؤثر بر تولید و كیفیت پشم شتر
1ـ عوامل جوی : شرایط محیطی تأثیر عمیقی در خصوصیات و كیفیت پشم می گذارد، حرارت متعادل و یكنواخت مناسب ترین حالت برای تولید پشم می باشد . دما و تغییرات آن روی جریان خون ونهایتاً كیفیت پشم آن اثر می گذارد . آب و هوای خشك برای مناسب تر از آب و هوای مرطوب است .
   زمین های شنی در مناطق بادخیز باعث می شود ذرات شن به درون پشم راه یافته و سبب خشك شدن و خشن شدن پشم گردد .
طبیعت شیمیائی خاك اثر مهمتری روی فیزیولوژی حیوان می گذارد زیرا چنان چه خاك از مواد معدنی ضروری غنی نباشد مراتع موجود از این جهت فقیر بوده و حیوان بنا به نیاز طبیعی مجبور به طی مسافت طولانی تری برای بدست آوردن املاح معدنی معینی است. كمبود بعضی از فلزات مانند كبالت و مس اگر در گیاهان منطقه چرا وجود نداشته باشد روی سلامتی و كیفیت پشم حیوان اثرات جدی می گذارند .
   بدترین نوع عیوب حاصل از عوامل محیطی روی پشم، شكنندگی پشم می باشد. زیرا در اثر لاغر و ظریف شدن غیرعادی الیاف، شكنندگی و پارگی آنها در عملیات نساجی افزایش می یابد و مقدار الیاف خارج شده از دستگاه های نساجی یا ضایعات تولیدی را افزایش خواهد داد. این حالت در نتیجه اختلاف در قطر تار پشم ایجاد می گردد و جزء مسائلی است كه تحت تأثیر عوامل محیطی بوجود می آید. دادن مواد غذائی اضافی مانند كنستانتره به حیوان می تواند از شكنندگی و ریزش الیاف جلوگیری كند ( صالحی 1373) .
2ـ عوامل غذائی : فاكتورهای غذایی مختلفی در تولید پشم مداخله دارند و مهم ترین آنها انرژی، پروتئین و بعضی مواد معدنی و ویتامین ها هستند. شرایط تغذیه ناكافی مداوم می تواند میزان رشد پشم و ضخامت الیاف آن را كاهش دهد. تغذیه خوب و مناسب كمك مثبتی به فعال نمودن و رشد فولیكول های تولیدكننده پشم می كند و برعكس آن، شرایط سخت تغذیه ناشی از خشكسالی ، بیماری و فقدان آب، یا سایر استرسها سبب كاهش خصوصیات فوق خواهد گشت. رشد پشم تحت تأثیر تغذیه عمومی قرار دارد. چنانچه سطح تغذیه كمتر از مقدار لازم برای نگهداری حیوان باشد، در این حال از وزن حیوان كاسته می شود ولی پشم به رشد خود گرچه بطئی ادامه می دهد. با افزایش مقدار غذا حیوان شروع به ازدیاد وزن خود نموده ودر این حال میزان رشد پشم نیز افزایش می یابد (صالحی 1373) .
3ـ عوامل ارثی و نژادی : همانطور كه گفته شد در مقایسه نژاد شتر دوكوهانه دارای تراكم پشم بیشتری است و مقدار بیشتری پشم تولید می كند و پشم شتر دوكوهانه وحشی مرغوبتر از سایر انواع شتر است زیرا طول الیاف آن بیشتر است .
4ـ عوامل بیماریزا : حمله انگل های خارجی به شتر، كیفیت و ظاهر پشم را تقلیل داده و از ارزش آن می كاهد . انگل های خارجی حمله كننده به شتر، زیان قابل توجهی به دامدار وارد می سازد و جزء مسائل بسیار مهم است كه می توان با استفاده از حمام دادن حیوان ، پاشیدن مواد سمی به صورت گرد یا مایع و از بین بردن محل های رشد و تكثیر عوامل ابتلاء كننده، علیه آنها مبارزه نمود.
پشم چینی
   یكی از كارهای مهم پرورش شتر، پشم چینی است كه سالی یك بار و معمولاً در بهار، انجام می شود. با آغاز فصل بهار و درماه فروردین پشم شتر خود به خود شروع به ریختن می كند و اگر دراین هنگام اقدام به پشم چینی و یا جمع آوری پشم ریخته شده نشود روز به روز از مقدار پشم تولیدی كاسته شده و این پشم خواهد ریخت و برسیهای انجام شده در این مورد نشان می دهد كه میزان كاهش و از دست دادن پشم از این طریق و به طور متوسط در حدود 10% و بطور كلی مابین 5/3% تا 18% می باشد و باید توجه داشت كه نباید پشم شتر را در هنگامی كه هنوز هوا سرد است چید زیرا این كار باعث لخت شدن شتران و درنتیجه سرماخوردن آنان خواهد شد. ( زاید و همكارانش 1991) .


تصویر شماره (5) : نشان دهنده ریزش پشم شتر بصورت طبیعی


   قبل از شروع پشم چینی باید برنامه ای برای این كار تدوین نمود زیرا كه پشم چینی به معنی جمع آوری سود یكساله از پشم خواهد بود بنابر این باید عمل پشم چینی با دقت كامل انجام شود و قبل از شروع پشم چینی باید برنامه ای برای این كار تدوین نمود لذا رعایت نكات زیر الزامی است.
الف) تهیه كردن و مسائل و لوازم مناسب پشم چینی و تهیه كارگران فنی پشم چینی .
ب) تهیه مكان مناسب برای پشم چینی شتران كه خالی از علوفه، مواد گیاهی و علفی و دانه ها و غیره باشد .
ج) محل پشم چینی باید قبل از شروع كار، جارو و آب پاشی و تمیز گردد تا گرد و خاك كم شود.
د) چنانچه مقدور باشد شتران را چند روز قبل از پشم چینی با آب تمیز شسته و مواد گیاهی چسبیده به پشم را تا حد ممكن جدا ساخت .
هـ) شتران وقتی پشم چینی می شوند باید كاملاً خشك باشند.
و) شتران رنگی جدا نگه داشته شوند تا در انتها پشم چینی شوند و سپس پشم آنها جداگانه بسته بندی گردد .
ز) تیغه پشم چینی در هنگام كار باید به موازات سطح پوست قرار گیرد بطوریكه حدكثر طول ممكن پشم بدست آید و از چیدن دوباره پشم و كاهش طول آن و نتیجتاً پایین آوردن كیفیت پشم جلوگیری شود.
ح) از انبار كردن مسقیم پشم روی زمین خودداری شود و پشم ها در كیسه های غیركتانی و پنبه ای قرار گیرد.
ط) پشم چینی باید با سرعت و دقت كامل انجام شود و وسایل پشم چینی باید قبلاً تمیز و ضدعفونی شده و تیغه آنها روغن زده شود، و ماده ضدعفونی كننده د رمحل آماده باشد تا در زمان زخم دیدگی و یا مشاهده آسیب دیدگی در حیوان استفاده گردد.
ی) باید قبل از پشم چینی به مدت 25 ساعت به شتران آب داده و سپس به مدت 10ـ15 ساعت به آنان غذا نداد، تا مانع آلودگی پشم به علوفه و خار و خس شویم.

روش های پشم چینی
پشم چینی در شتر به دو روش زیر انجام می شود :
1ـ روش دستی : دراین روش از همان قیچی كه در پشم چینی گوسفند بكار می رود استفاده می گردد و این روش معمولاً درمیان شتردارای كه گله های شتر كوچكی دارند كاربرد دارد، آنان گله های خود را به بهاربندی می برند كه دارای زمین تمیز و خشكی باشد و اقدام به پشم چینی می كنند و پشم بخش های مختلف اندام شتر را از هم جدا نموده و همزمان آن را دسته بندی می كنند.
2ـ روش ماشینی : در این روش از همان پشم چینی های برقی كه برای گوسفندان استفاده می شود نیز استفاده می گردد و این روش در بسیاری از مزارع و تعاونی های موجوددر آسیای میانه بكار رفته است، بطوری كه در مورد 50% شتران موجود در آن جا بكار رفته است (زاید و همكارانش1991) .
   بسیار روشن است كه روش ماشینی بهتر از روش دستی است. زیرا كه وقت و تلاش كمتری می خواهد و همانطور باعث افزایش كار این كارگران پشم چین تا حدود 2ـ4 برابر خواهد شد، و همچنین باعث یكنواخت چیده شدن پشم در سطح پوست حیوان می گردد و نیز باعث كاهش ضایعاً پشم، و یكنواختی الیاف پشم خواهد شد.
   پشم چین های ماشینی بسیاری ساخته شده است كه در ساختن آن سرعت كار، و راحتی استعمال از طرف كارگران رعایت شده است.
   اتحاد شوروی سابق یكی از كشورهای پیشتاز در زمینه ماشینی كردن پرورش شتر بشمار می رفت بطوری كه در این كشور پشم چینی و شیردوشی درمزارع پرورش شتر بصورت ماشینی بوده است(زاید و همكارانش 1991) .

بهداشت پشم
عدم آلودگی پشم به عوامل بیماری زا و انگلهای خارجی از مهمترین مسائل در صادرات پشم و در صنعت پشم بافی به شمار می رود به همین جهت در این بحث مختصری به بیماری های انگل و قارچی كه باعث آسیب دیدن پشم می گردد می پردازیم :
1ـ بیماری جرب : یكی از بیماری های بسیار سایع در میان شتران می باشد و بر حسب شدت آلودگی باعث كاهش تولید پشم می گردد. بیماری غالباً مزمن بوده و اولین ناحیه از بدن كه آلوده می شود كشاله ران و سینه بوده كه از آن جا عامل جرب به تدریج به تهیگاه، ناحیه شكم و پاها و سپس به سر و گردن و نهایتاً به پشت پخش می شود و در طی كمتر از یك ماه تمامی بدن مبتلا می گردد. پوست در منطقه ابتلا ضخیم و كلفت می شود ، پشم می ریزد و پوست چین و چروك می خورد و پوسته های ضخیم به همراه ترشحات و سلول های مرده آن را می پوشاند و به تدریج خارش حیوان رو به افزایش می گذارد كه خارش معمولاً در شبها ظاهر می شود و در جاهای گرم شدید می باشد و حیوان اقدام به خاراندن بدن خود به دیوارها، درختان و حیوانات دیگر می كند كه این عمل خود باعث انتشار بیماری و زخمی شدن بدن حیوان و ریختن پشم در جاهای آلوده بدن می گردد ( مقدس 1376) .
2ـ شپش ها : شپش ها حشرات كوچك انگلی هستند كه به پشم شترها می چسبند و بر روی پشم تخمگذاری می كنند . این شپش ها ممكن است كه در هرجای از بدن یافت شوند اما در آغاز بیشتر بر روی منطقه گردن و شانه ها دیده می شوند و اگر تعداد شپش های موجود زیاد باشد این باعث ایجاد هیجان و ناراحتی شتر می گردد بطوری كه حیوان منطقه مبتلا را خارانیده و حتی گاز بگیرد و در اثر این مسئله شاهد كاهش تولیدی شیر خواهیم بود و پشم شتر خشن و ژولیده خواهد شد و آلودگی پشم شتر به شپش باعث كاهش شدید قیمت پشم خواهد شد (مقدس 1376) .
3ـ كنه ها : آلودگی به كنه ها ، بوفور در شتران ایرانی دیده شده است. در صورت آلودگی كم، كنه ها، عوارض قابل توجهی نخواهند داشت ولی در صورت آلودگی زیاد، این حشرات ممكن است رنگ پشم را تغییر دهند. زیرا كه پشم های متأثر شده در اثر چسبیدن لار و این حشره به وسیله ماده چسبنده ای كه به تدریج رنگی می شود، فاقد حالت و شكل اصلی خود می شوند. رنگ ایجاد شده از طریق شستشو برطرف می شود.درصورت وجود مقادیر زیادی از این حشره در روی بدن حیوان به دلیل مكیدن خون اثرات سوء روی سلامت حیوان می گذارد ( صالحی 1373) .
4ـ بیماری كچلی : یك بیماری قارچی است كه شترها را مبتلا می سازد و معمولاً شتران جوان را درگیر می سازدو بر روی شتران آلوده جراحات محدودی با پوسته ریزی و ریزش پشم مشاهده می گردد كه این جراحات به صورت دایره ای شكل بوده كه قطر آنها مابین 2ـ1 سانتی متر می باشد و در جاهای مختلفی از بدن مشاهده می گردد و بیشتر بر روی سر و گردن، شانه ها، پاها و پهلوها دیده می شود ( مقدس 1374) .
5ـ میكروارگانیزم ها : یكی از عوامل فسادپذیری پشم به حساب می آیند، این عوامل معمولاً سبب رنگین شدن الیاف پشم به رنگ های قرمز، سبز، زرد و غیره شده و بعضی از آنها بسیار پایدارند و پس از شستشو از بین نمی روند .
بعضی مواقع ارگانیزم های حمله ور شده به پشم باعث شكنندگی الیاف می شوند. این حالت بیشتر بعد از چیدن پشم و انبار كردن آن در شرایط مرطوب به وجود می آید (صالحی 1373) .

تولید پوست
  
پوست شتر در مرحله دوم تولید قرار دارد و این پوست در صنعت كفش سازی، كیف سازی، و زین سازی بكار می رود و همچنین در ساخت مشكلهای آب و یا نگهداری شیر از آنها استفاده می شود . ملاحظه شده است كه وزن پوست كنده شده از لاشه شتران جوان یكسال و هشت ماهه در حدود 30 كیلوگرم بوده است و در شترهای دو سال و هشت ماهه 32 كیلوگرم و در شترهای سه سال و هشت ماهه 40 كیلوگرم و در شترهای چهارسال و هشت ماهه و بالاتر 45 كیلوگرم بوده است و همچنین نسبت وزن پوست به وزن زنده دام در حدود 6/7% تا 9/7% در شتران جوان، و 9/6% در شتران بالغ بوده است و نسبت پوست به وزن زنده دام در اثر بالارفتن سن شتران كاهش می یابد.
   كندن پوست شتر معمولاً بعد از ذبح حیوان و خونگیری لاشه و جدا كردن سر و گردن از بدن صورت می گیرد (زاید و همكارانش 1991) .
درباره موارد استعمال پوست شتر كمتر مطلبی به رشته تحریر درآمده است ( ناظر عدل 1365) .
   در هندوستان از پوست شتر برای تهیه نوارهائی جهت یراق اسب استفاده می شود. در سومالی كفش و دم پائی از پوست شتر می سازند. از هرنقطه پوست شش جفت دم پائی می توان تهیه نمود (Schinkel 1970) .

منابع مورد استفاده :
 1ـ زاید ، عبداله و غادری، غسان و شریحه، عاشور (1991) : الابل فی الوطن العربی ـ جامعه عمر المختار البیضاء ، لیبیا، الطبعه الاولی 1991 )( زبان عربی).
2ـ خاتمی، كاظم ( 1362) : شتر ، قبالیت ها و كاربردهای آن از دیدگاه علمی و تحقیقی ـ از انتشارات مؤسسه تحقیقات دامپرورس كور ـ وزارت كشاورزی تهران اردیبهشت 1362.
3ـ ناظر عدل، كامبیز (1365) : پرورش شتر، از انتشارات جهاد دانشگاهی دانشگاه تبریز.
4ـ عطار، احمد رامز و همكارانش (1990) : الابل كیف خلقت ـ مشروع تخرج لنیل اجازه دكتور فی الطب البیطری ـ كلیه الطب البیطری جامعه البعث حماه ، سوریه، الصحفه 233 ـ 245 ( زبان عربی).
5ـ صالحی ، مهناز (1373) : فرآورده های جنبی گوسفند و بز ( پشم، كرك، پوست) ـ معاونت امور دام، اداره كل پرورش و اصلاح نژاد دام ـ بهار 1373.
6ـ مقدس، احسان ( 1374) : بیماری های قارچی در شتر ـ معاونت امور دام ـ اداره كل پرورش و اصلاح نژاد دام نشریه شماره 8 سال 1374.
7ـ مقدس، احسان ( 1376) : انگل های خارجی شتر ـ سازمان دامپزشكی كشور ـ معاونت بهداشتی و پیشگیری ـ اداره كل مبارزه با بیماریهای دامی ـ پاییز 1376.

8. Chapman . M.J. (1985) : Bactrian Camels – World animal review july – september 1985 – pp : 14-19

9. Schinkel. G. (1970) : Haltung, zucht und pllege des bei den nomaden ost-und nordafrikas- Akademic verlag / berlin.

   


نظرات()

خصوصیات كرك و پشم شتر-تألیف : مهندس جمال سلومه ( كارشناس انستیتوی تحقیقات فرآورده های دامی مصر ):

مقدمه :
  
واژه كرك بر الیافی اطلاق می گردد كه بر روی بدن شتر رشد می نماید و محققین در مراجع علمی مختلف در این مورد اختلاف نظر دارند برخی آن را پشم شتر CAMEL WOOL و برخی آن را موی شتر CAMEL HAIR نامیده اند و در دو فرهنگ لغت معتبر المورد و LONGMON واژه CAMEL HAIR را كرك شتر معنی كرده اند و همچنین VON BERGEN & MAUIESBERGER در كتاب خود AMERICAN WOOL HAND BOOK نیز چنین اعتقادی دارد، اما از لحاظ علمی سه نوع الیاف وجود دارند لیااف پشم حقیقی TRUE WOOL كه این الیاف مدولا ندارند و الیاف موئین HAIRY FIBERS و الیاف كمپ KEMP FIBER .
   مشاهده شده است كه كرك شتر مخلوطی از پشم حقیقی و الیاف موئین و همچنین الیاف هتروتایپ HETRO FIBERS است.
   JOSEPH (1977) اظهار نمود كه باید كرك شتر را همراه با كرك بز و الپاكا و لاما تحت عنوان الیاف موئین ویژه، تقسیم بندی نمود زیرا كه این گروه دارای ویژگی ها و صفاتی است كه به وسیله رنگ ، درجه ظرافت و درجه استحكام آن را از سایر گروه ها متمایز می سازد. این گروه دارای صفات عایق و گرم كنندگی خوبی هستند و در صنایع نساجی با این گروه همچون پشم برخورد می شود.
   سلومه (1992) مشاهده كرد كه پراكندگی كرك بر روی مناطق مختلف بدن از جائی به جای دیگر متفاوت است و همچنین میزان تولید و صفات كرك نیز بر حسب سن حیوان متفاوت است به طوری كه حیوانات كوچك تر دارای میزان بیشتر و نوع بهتری از كرك در مقایسه یا حیوانات بزگ تر می باشند و همچنین فصل نمو و آب و هوا در خصوصیات كرك و وزن آن مؤثر است زیرا كه كرك در اثر رابطه بین حیوان و محیط اطراف وی تحت تأثیر قرار می گیرد .

 كلیاتی در مورد توده كرك و انواع آن (FLEECE TYPES AND GENERAL INFORMATION)
  
علی رغم تعداد فراوان شتر در آفریقا وكشورهای عربی كه بالغ بر 7/10 میلیون نفر شتر است و 76% از مجموع كلی شتران در جهان را تشكیل می دهد ( WARDEH 1989) با این وجود گزارش های اندكی در مورد كرك شتر از طرف این كشورها منتشر شده است و گزارشات و مطالعات مربوط به كرك شتر معمولاً از طرف كشورهائی منتشر می گردد كه میزان تولید كرك شتر در آنها بالاست نظیر كشور هندوستان و روسیه.
   VON MERGEN (1963) اظهار نمود كه الیاف كرك شتر یك كوهانه در مقایسه با شتر دوكوهانه من حیث المجموع كوتاه و خشن است و شتر دو كوهانه بهترین انواع كرك را از جهت مقدار تولید و نرمی آن تولید می كند ودر هنگام پشم چینی شتر، كرك شتر دارای مخلوطی از الیاف مختلف است همانند پشم بز كشمیری، طوری كه پوشش خارجی شتر OUTER HAIR بسیار خشن و كلفت می باشد به طوری كه طول الیاف آن در ناحیه كوهان به 5/37 سانتی متر می رسد در حالی كه الیاف كرك پوشش داخلی شتر، كوتاه و بسیار نرم همچون پشم گوسفند است و طول این الیاف از 5/2 سانتی متر تا 5/12 سانتی متر متفاوت است.
   JOSEPH (1977) اظهار نمود كه الیاف شتر همراه با پشم بز، الپاكا و لاما جزو الیاف موهای ویژه SPECIALITY HAIR FIBERS دسته بندی می گردد و همچنین اظهار نمود كه پوشش داخلی كرك شتر، نرم و ظریف است كه شبیه بهترین نوع پشم نرم گوسفند است و علاوه بر آن كرك شتر همچون پشم گوسفند دارای صفت عایق حرارتی است و از آن در كشورهائی كه زمستان های بسیار سرد دارند لباس هایی می بافند كه درجه حرارت بدن را در هوای بسیار سرد حفظ می نماید و از سوئی دیگر در كشورهای گرمسیری كرك شتر در دستباف ها به كار می رود واز آن لباس هائی تهیه می كنند كه مسافران را از گرمای طاقت فرسای صحرا نگاه میدارد. كرك طبیعی دارای رنگ قهوه ای سیر است و این رنگ از رنگ های جذابی به شمار می رود كه صنعت گران آن را بر دیگر رنگ ها ترجیح می دهند.
   بسیاری از محققین اظهار می دارند كه بهترین سن شتران یك كوهانه برای تولید كرك، سن 1 ـ 3 سال است. (NANDA 1957 ، SINGH 1966 ، LEUPOLD 1968 ، ASAD 1970 ، KNOESS 1976 ، KHANNA 1988 ) .

 وزن توده پشم FLEECE WEIGHT
  
وزن توده پشم تولیدی در شتر یك كوهانه در سال از 5/0 كیلوگرم تا 5/5 كیلوگرم متفاوت است. به طوری كه هر یك از محققین در كشورهای مختلف عددی را دراین خصوص ذكر نموده كه با دیگران متفاوت است ( درسودان EL-AMIN 1979 ، در سومالی HARTLEY 1979 ، در هندوستان MUKASA-M UGERWA 1981 ، در مغولستان CHAPMAN 1985 ، در عربستان سعودی DORMAN 1986 ، در كویت AL-SULTAN 1986 ، و در پاكستان QURESHI 1986 ، و در اردن HASSAN 1991 ).
   سلومه (1992) مشاهده كرد كه متوسط وزن توده پشم در فصل زمستان ( دوره رشد از ماه اكتبر تا آوریل ) در شترهای نر 9/0 كیلوگرم و در شترهای ماده 7/0 كیلوگرم است و وزن توده پشم در فصل تابستان ( دوره رشد از آوریل تا سپتامبر ) در شترهای نر 94/0 كیلوگرم و درشترهای ماده 82/0 كیلوگرم است.
   FARID (1980) اظهار نمود كه متوسط تولید كرك شتر بین 9/0 تا 36/1 كیلوگرم است در حالی كه این مقدار در كشورهای سردسیری مناطق آسیای میانه به میزان 5 كیلوگرم می رسد .
   YAGIL (1982) مشاهده نمود كه میزان تولید كرك شتر درسال بین 1 تا 5 كیلوگرم می باشد .
   WARDDEH (1989) و HASSAN (1991) اظهار نمودند كه میزان تولید كرك شتر در كشورهای مختلف عربی با هم اختلاف فاحشی را نشان می دهند به طوری كه میزان تولید كرك در عربستان سعودی 6/0 كیلوگرم و در عراق 5 كیلوگرم است .
   در هندوستان KHANNA 1988 اظهار نمود كه میزان تولید كرك در شتر جوان كمتر از دوسال سن، در حدود 98/0 كیلوگرم است درحالی كه در شتر سه ساله این میزان به 2/1 كیلوگرم در سال می رسد . وی مشاهده كرد كه نژادهای مختلف شتران هندی به یك اندازه كرك تولید نمی كنند و میزان كرك تولیدی آنها از 8/0 كیلوگرم تا 09/1 كیلوگرم متفاوت است.
   اما NANDA 1957 ، SINGH 1966 ، اظهار نمودند كه شتر درمناطق سردسیر 4/5كیلوگرم كرك در سال تولید می كند. درحالی كه LEUPOLD 1968 گزارش نمود كه میزان تولید كرك شتر مابین 5 كیلوگرم تا 12 كیلوگرم در هر نفر شتر می باشد.
   در چین CHENG-PEILIEU 1984 ، مشاهده نمود كه میزان كلی تولید كرك در شتر كه شامل لایه پشم خارجی و لایه پشم داخلی است مجموعاً مابین 5 تا 6 كیلوگرم است. در حالی كه لایه نرم كرك یا لایه داخلی آن به تنهایی 5/4 كیلوگرم در سال می باشد .

میزان بازده توده كرك : CLEAN FREECE YIELD
  
نسبت بازده كرك شسته و تمیز در شتر مابین 76% تا 83% است (LEUPOLD 1968 ، FARID 1980 ، WARDEH 1989 ) و در چین CHEING-PELIEU 1984، مشاهده كرد كه بازده كرك در شتر دوكوهانه 68% است .
در مصر سلومه 1992 گزارش نمود كه میزان بازده كرك شسته در شتران نر در فصل زمستان 56% و در شتران ماده 65% كه این میزان در فصل تابستان در شتران نر 65% و درشتران ماده 62% بوده است.

 طول الیاف
  
الیاف در شتر بر دو نوعند : لایه خارجی كه از مو تشكیل یافته و لایه داخلی كه از پشم می باشد. لایه خارجی كه از مو تشكیل شده دارای الیافی بلند است كه طول الیاف آن به 5/37 سانتی متر می رسد (VON BORGEN 1963) .
   JULES-LABARTHE (1975) اظهار نمود كه طول الیاف نرم شتر مابین 5 ـ 5/7 سانتی متر است در حالیكه طول الیاف خشن شتر مابین 10 ـ 25 سانتی متر است .
    در چین CHENG PEILIEU (1984) معتقد است كه طول الیاف در شتر دوكوهانه مابین 7 ـ 8 سانتی متر می باشد .
در عربستان سعودی WARDEH (1989) اظهار نمود كه طول الیاف مابین 5/3 تا 12 سانتی متر می باشد .
   HASSAN (1991) در اردن معتقد است كه طویل ترین الیاف شتر الیاف منطقه كوهان و ناحیه شانه است كه طول آن به 12 سانتی متر می رسد.
   سلومه (1992) درمصر از سیستم WIRA جهت اندازه گیری طول الیاف استفاده كرد و مشاهده كرد كه طول الیاف در زمستان 6 سانتی متر و درتابستان 4 سانتی متر می باشد.

 قطر الیاف
  
VON BERGEN (1963) اظهار نمود كه قطر الیاف كرك شتر در كشورهای مختلف به درستی معلوم نیست و مابین 5 تا 40 میكرون متفاوت است و همچنین این اختلاف در میزان تولید نوع كرك نیز خودنمائی می كند به طوری كه تولید كرك در كشورهائی نظیر چین، مغولستان، ایران و افغانستان از نظر نوع متفاوت است به طوری كه نسبت تولید موی خشن به پشم نرم در لایه داخلی از كشوری به كشور دیگر تفاوت می كند ( مقصود این است كه بر اساس آب و هوای محیط اطراف شتر میزان كرك بر روی بدن شتر رشد می كند و این آب و هواست كه در تعیین نسبت لایه داخلی (پشم نرم) به لایه خارجی (می) نقش اساسی دارد و این مسئله به نیاز حیوان برای تأمین گرمای بدن و همخوانی وی با شرایط آب و هوائی محیط اطراف باز می گردد به طوریكه در مناطق بسیار سرد لایه داخلی رشد فراوانی می كند تا درجه حرارت بدن حیوان را حفظ نماید و هرچه درجه حرارت محیط اطراف بالا رود، نیاز به رشد و نمو این لایه (پشم) كم می گردد و نیاز به رشد و نمو لایه خارجی (مو) افزایش می یابد زیرا كه این لایه حیوان را از اشعه مستقیم خورشید محافظت می نماید .
LEUPOLD (1968) ، JULES-LABARTHE (2975) ، CHENG-PEILIEU (1984) اظهار نمودند كه قطر الیاف شتر به ترتیب مابین 16 تا 18 ، 18 تا 19 ، 17 تا 19 میكرون است .
   FARID (1980) گزارش نمود كه قطر الیاف در كشورهای عربی مابین 16 ـ 18 میكرون است در حالی كه WARDEH (1989) اظهار می دارد كه قطر الیاف در سوریه مابین 16 ـ 28 میكرون است .
   HASSAN (1981) گزارش نمود كه قطر الیاف لایه خارجی در اردن مابین 16 تا 28 میكرون است سلومه (1992) قطر الیاف را در لایه خارجی در زمستان 54 میكرون و در تابستان 55 میكرون تعیین نمود. وی همچنین قطر الیاف را در لایه داخلی در زمستان 25 میكرون و در تابستان 28 میكرون اعلام نمود.

 انواع الیاف
  
VON MERGEN (1963) اظهار می نماید كه پوشش خارجی در شتر از دو نوع الیاف تشكیل می شود كه اختلاف زیادی با هم دارند، الیاف لایه خارجی بسیار خشن، سفت و محكم است در حالی كه الیاف لایه داخلی بسیار نرم و لطیف است.
   میزان الیاف لایه خارجی در كشورهای مختلف متفاوت است به طوریكه در شتر دوكوهانه در مغولستان مقدار 5/22% از وزن كل كرك شتر را تشكیل می دهد در حالی كه میزان الیاف لایه خارجی در شتران ایران 8/63% از وزن كرك شتر را تشكیل می دهد و در همین حال HASSAN (1991) در اردن نسبت الیاف لایه داخلی را در شتر یك كوهانه در حدود 50% ذكر نموده است.
   سلومه (1992) مشاهده نمود كه پوشش خارجی شتر شامل تمامی انواع شناخته شده از الیاف مختلف است كه در پشم گوسفند با آن مواجه می گردیم و عبارتند از: الیاف پشم حقیقی، مو، الیاف هتروتایپ HETRO FIBERS و الیاف كمپ و الیاف رنگین و نسبت میان این الیاف برحسب فصل، سن و شرایط محیطی تغییر می كند.

 الیاف دارای مدولا :
  
مدولا در تعیین نوع الیاف وویژگی های آن دارای نقش بسیار مهمی است. VON BERGEN (1963) اظهار می دارد كه الیاف نرمی كه شتر دارد الیافی است كه دارای مدولا است و معمولاً مدولای آن تكه تكه است و مدولا رابطه مستقیمی با قطر اجمالی الیاف دارد و بر قطر الیاف و كشوری كه در آن كرك به دست آمده است متكی است و نسبت الیاف مدولا دار از كشوری به كشور دیگر به شدت تفاوت می كند به طوریكه در شترهای دوكوهانه چین و مغولستان به میزان 5% كل الیاف است در حالیكه در شتران یك كوهانه ایران 43% كل الیاف می باشد و هنگامی كه الیاف نرم باشد نسبت داشتن مدولا كاهش می یابد .
   اختلاف زیاد بین میزان مدولا در الیاف ما را قادر می سازد كه حتی پس از طی مراحل مختلف صنعتی باز هم قادر باشیم به منشأ آن الیاف پی ببریم. بر حسب مثال الیاف تهیه شده از شتران دو كوهانه چینی دارای 7% الیاف مدولادار است در حالی كه الیاف مخلوط تهیه شده از شتران یك كوهانه افغانی وایرانی دارای 23 % الیاف نرم مدولادار است. سلومه (1992) در مصر اقدام به اجرای تست تعیین نوع الیاف نمود و مشاهده كرد كه توده كرك در فصل زمستان از الیاف زیر تشكیل یافته است :
   45% پشم ، 45% الیاف مدولادار ، 1% الیاف كمپ ، 9% الیاف رنگین و اظهار نمود كه این نسبت در فصل تابستان و در جاهای مختلف بدن تفاوت می كند.

 مجموعه فولیكول ها و فولیكول های اولیه و ثانویه :
  
فولیكول های مو از مجموعه ای از فولیكول ها تشكیل می شود كه حاوی فولیكول های اولیه و فولیكول های ثانویه می باشد.
Dolang & Nai (1962) اظهار كردند كه فولیكول های مو در پوست شتر به صورت مجموعه ای از فولیكول ها هستند كه در بافت همبند قرار دارند و به صورت Tuftes است كه هر مجموعه بطور متوسط حاوی 28 فولیكول و شكل تمامی آنها بیضی شكل است كه از نظر حجم با هم متفاوتند و دارای دو نوع فولیكول بزرگ مو وجود دارد كه همراه آن یك غده عرقی و یك ماهیچه وجود دارد و به طور كلی سه فولیكول دیگر در مجموعه وجود دارد كه دارای غده عرقی هستند و گاهی اوقات در مجموعه های بزرگ 4 تا 5 و حتی 6 فولیكول وجود دارد در حالی كه در مجموعه های كوچك 1 تا 2 فولیكول وجود دارد Lee & Nilsan (1962) در جاهای مختلفی از بدن شتر مشاهده كردند كه فولیكول های مو به صورت دسته ای Custers و دور از هم قرار می گیرند و هر دسته ای از سطح پوست به شكل غیر منظم بیرون می زند و از دسته های دیگر از لحاظ شكل متفاوت است و هر دسته ای حاوی 2 الی 3 فولیكول بزرگ برجسته منفرد است و گاهی نیز دیده شده كه 2 الی 5 مجموعه مو كه دارای فولیكول های كوچك هستند به هم چسبیده اند و هر مجموعه ای از مجموعه ها معمولاً از 2 تا 9 فولیكول تشكیل می شود .
   Mehdi (1979) مشاهده كرد كه نظم و ترتیب فولیكول های مو در شتر با سایر پستانداران اهلی تفاوت دارد و فولیكول های مو در شتر به صورت مجموعه هائی است كه هرچند مجموعه یك دسته را تشكیل میدهند و هر مجموعه نیز به خودی خود از 2 الی 4 فولیكول بزرگ مو و از 2 تا 5 فولیكول ثانویه تشكیل می گردد و یك دسته مو بطور كامل بوسیله بافت همبند مشخصی و غلاف آشكاری احاطه شده است.
   Kamel.et.al (1986) اظهار نمودند كه فولیكول های مو در مجموعه های آشكاری مرتب و منظم شده است كه هر مجموعه به طور كلی از یك فولیكول بزرگ و تعدادی فولیكول ثانویه كوچك تشكیل شده است. فولیكول بزرگ به نظر می رسد كه عمیق تر از فولیكول های ثانویه كوچك درپوست فرو رفته است.
   تعداد فولیكول های هر مجموعه درجاهای مختلف بدن متفاوت است به طوریكه در منطقه كوهان هر مجموعه 25 فولیكول و در منطقه كپل 35 فولیكول و در منطقه پشت 20 فولیكول دارد. همچنین تعداد مجموعه های مو در سانتی متر مربع، درمنطقه كوهان 114 مجموعه ، در منطقه كپل 96 مجموعه و در منطقه پشت 75 مجموعه است.
   سلومه (1992) مشاهده كرد كه فولیكول ها در مجموعه های واضحی كه به وسیله بافت همبند احاطه شده رشد و نمو می كند و همچنین ملاحظه كرد كه طریقه و طبیعت رشد و نمو این فولیكول ها در شتر با طبیعت رشد و نمو فولیكول ها در گوسفندان تفاوت دارد و این مجموعه در هر سانتی متر مربع از لحاظ دارا بودن فولیكول ها و همچنین غدد عرقی با هم تفاوت دارند و حتی بر روی بدن یك نفر شتر این اختلاف محسوس است به طوریكه تراكم این مجموعه ها در منطقه كپل بالاترین تراكم را دارد و درمنطقه كوهان كمترین تراكم را دارد.

منابع مورد استفاده :

1-AGLAND , P.B.E. (1932) : NOTES ON THE CAMEL IN EASTERN SUDAN – SUDAN NOTES REC. 15 (1) PP: 119-149.
2-AL – SULTAN , S.A. (1986) : CAMELS IN KUWAIT. IN THE CAMEL DEVELOPMENT RESSSSSWARCII. PROCEDEDINGS OF KUWAIT SEMINAR. 20-23 OCTOBER , 1956. (MINEADEP AND FAO) , ROME , 1988.
3-ASAD , T. (1970) : THE KABABISH POWER : OUTHRITY AND CONSENT IN A NOMADIC TRIBE,C, HURST AND CO. LONDON PP: 263.
4-CHAPMAN , M.J. (1985) : WORLD ANIMAL REEEVIEW 55:14.
5-CHENG , PEILIEU 91984) : LIVESTOCK BREEDS OF CHINA . ROME: FOOD AND AGRICULTURAL ORGANIZATION OF THE UNITED NATIONS.6- DORMAN, A.E. 91986) : ASPECTS OF THE HUSBANRY AND MANAGEMENT OF THE GENUS CAMELUS, IN 9 THE CAMEL IN HEALTH AND DISEASE ) ED. BY. HIGGINS , A.J. 1 ST ED. 1989 BAILLIERE TINDALL LONDON.
6-EL-AMIN , F.M. (1979) : THE DROMEDARY CAMEL OF THE SUDAN. PAPER PRESENTED AT THE WORKSHOP ON CAMEL , KHARTOUM , 18-20 DECEMBER 1979. IFS (INTERNATIONAL FOUNDATION FOR SCIENCE ) PROVISIONAL REPORT , PP: 35-53.
7-FARID , M.F.A. ( 1980 ) : CAMELS IN THE ARAB WORLD – THE ARAB CENTER FOR THE STUDIES OF ARAB LONDS. DAMAS SYRIA.
8-HARTLEY , J.B. (1979) : CAMEL IN THE HORN OF AFRICA. IN : CAMEL. IFS SYMPOSIUM SUD , 109-124.
9-HASSAN , N.I. (1991) : STUDIES ON CAMEL IN HAMAD BASIN. PAPER PRESENTED AT THE INTERNATIONAL CONFERENCE ON CAMEL PRODUCTION AND IMPROVENT. TOBRUK , LIBYA.
10-OSEPH , M.L. (1977) : INTRODUCT ORY TEXTILE SCIENCE. 3TH. ED. RINEHART AND WINSTON , PP: 101. USA.
11-JULES – LABARTHE : (1975) : ELEMENTS OF TEXTILES. MACMILLAN PUBLISH , CO . INC. NEW – YORK. COLLIER MACMILLAN PUBLISHERS, LONDON.
12-KHANNA, N.D. (1988) : ANNUAL REPORT , FOR , NATIONAL RESEATCII CENTERE ON BIKANER, P.B. NO : 07. JORBEER , BIKANER : 334001 ( RAJASTHAN) , INDIA , PP: 59-53.
13-KNOESS , K.H. (1976) : ASSIGNMENT REPORT ON ANIMAL PRODUCTION IN MIDDLE AWASH VALLEY. ROME . F A O PP : 57.
14-LEUPOLD , J. (1968) : LE CHAMEAU : IMPORTANT ANIMAL DOMESTIQUE DES PAYS SUB- TROPICAUX. IN : LES CAIHERS BLEUS VETERINARES 1968 (15) PP: 1-6
15-MUKASA . MUGERWA , E . (1981) : THE CAMEL ( CAMELUS DROMEDARIUS) A BIBLIOGRAPHICAL REVIEW . PUBLISHED BY INTERNATIONAL LIVESTOCK CENTRE FOR AFRICA ADDIS ABABA , ETHIOPIA , PP: 79-80.
16-NANDA , P.N. (1957) : CAMEL AND THEIR MANAGEMENT. DELHI , ICAR ( INDIAN COWNCIL OF AGRICULTURAL RESEARCH ) 1963 , PP: 17.
17-QURESHI , M.H. (1986) : THE CAMEL IN PAKISTAN. IN : THE CAMEL DEVELOPMENT RESEARCH. PROCEEDINGS OF KUWAIT SEMINAR. 20-23 OCTOBER , 1986. (MINEADEP AND FAO) ROME , 1988. PP:44.
18-SINGH , H. (1966) CAMEL CAREINTENSIVE AAGRIC , JANUARY 1966 PP:9-12.
19-YAGIL . R (1982) : WORLD ANIMAL REVIEW.
20-VON BERGEN , W.& MAURESBERGER , H.R (1963) : AMEERICAN WOOL HANDBOOK. TEXTILE BOOK PUBLISHER , INC. NEW YIRK.
21-WARDEH , M.F. (1986) : ARABIAN CAMELS : ORIGIN , BREEDS AND HUSBANDRY. AL MALLAH PUBL. DAMASCUS (500 PP. ARABIC).

   


نظرات()

شترهای دوكوهانه در ایران:


 

مقدمه :
   كمبود مواد غذائی یكی از بزرگترین مسائل و مشكلات جهان امروز محسوب شده كه در حال حاضر بشر از آن رنج می برد. كشور ما همچون بسیاری از كشورهای جهان سوم علی رغم داشتن امكانات بالقوه منابع طبیعی تجدید شونده هنوز به حد خودكفائی در تولید مواد غذائی در حد استانداردهای بین المللی نرسیده است . البته روشن است كه تولید مواد غذائی ( گیاهی و دامی ) خصوصاً در نواحی گرم و خشك ایران امری دشوار است لذا در این شرایط راه فایق آمدن بر این مشكلات و رسیدن به خودكفائی غذائی استفاده بهینه از امكانات خدادادی موجود می باشد . شناخت مراتع طبیعی كشور و انتخاب دام مناسب برای چرا در چنین مراتعی می تواند یك راه مهم استفاده بهینه از امكانات موجود كشور باشد .
   كشور ما دارای 90 میلیون هكتار زمین مرتعی می باشد كه از نظر پوشش گیاهی 3/9 درصد آن دارای وضعیت خوب ، 3/37 درصد آن دارای وضعیت متوسط و 4/43 درصد آن دارای وضعیت فقیر می باشد ( دفتر آمار و اطلاعات جهاد سازندگی 1374) .
درمراتع فقر بیشتر گیاهان شورپسند و خاردار مثل خار شتر ، علف شور، تاغ، اسكمبیل، قیچ، گز و درمنه می روید .
   طبق گزارشات بین المللی و تجربیات كارشناسی كشور ، شتر مهم ترین دامی است كه می تواند در چنین مراتعی (مراتع فقیر) توان زیست و تولید داشته و با توجه به عادات چرایی خود باعث حفظ و احیا این مراتع گردد. زیرا شتر قادر است از انواع خاص گیاهان مرتعی به میزانی استفاده نماید كه سایر دامها قادر به استفاده از آن نمی باشند .
   علاوه بر برتری شتر به شرایط سخت محیطی نسبت به سایر دامها، این دام قادر است در شرایط تغذیه دستی نیز با دام های پر تولید هم وزن ( مانند گاو ) رقابت كرده و افزایش وزن روزانه بالائی داشته باشد. مزیت دیگر شتر این است كه مواد خوراكی را با قابلیت هضم و بازده بالائی نسبت به گاو، گوسفند و بز استفاده می نماید. در ضمن شتر در مقایسه با گوسفند و بز مقدار ماده خشك كمتری نسبت به وزن متابولیكی خود مصرف می كند.
   پرورش شتر در گذشته در مناطق مختلف كشور از دیرباز وجود داشته و مردم كشورمان بویژه ساكنین مناطق بیابانی و نیمه بیابانی كشور به جهت امكانات اقلیمی و شرایط جغرافیائی و بافت فرهنگی روستاها به پرورش شتر اشتغال داشته و البته بیشتر از شتر در جهت حمل كالا و ایاب و ذهاب استفاده می نموده اند .
   در شرایط امروزی باتوجه به از بین رفتن نقش شتر در حمل بار و جایگزینی وسایل نقلیه موتوری به جای آن می بایست پرورش شتر را در جهت استفاده از تولیدات پروتئینی آن ( گوشت، شیر و ...) رواج داد تا بتوان علاوه بر عهده گرفتن سهمی از تولید گوشت مصرفی كشور ذخیره ای مطمئن از نظم تأمین گوشت برای كشور در مواقع بروز قحطی ها و خشكسالی ها باشد .
در دنیا سه گونه شتر به نام شترهای یك كوهانه، د.كوهانه و بی كوهانه وجود دارد كه دوگونه آن ، یعنی یك كوهانه و دوكوهانه درایران پرورش می یابد . مقاله حاضر به بررسی وضعیت شتر دوكوهانه در ایران می پردازد .
تاریخچه :
  
دانشمندان معتقدند كه برخلاف شتر یك كوهانه كه درجنوب عربستان اهلی شده است شتر دوكوهانه توسط عشایر كوچ نشین آسیای مركزی ،‌مغولستان و شمال چین اهلی شده اند و این كوچ نشینان شتر دوكوهانه را به منظور حمل و نقل و كارهای سخت اهلی كرده اند بعدها بر اثر پیشرفت تمدن و به وجود آمدن روستاها و دهكده ها و استقرار عشایر كوچ رو، از شتر دوكوهانه برای شخم زنی و لشكركشی و استفاده از پشم و گوشت و پوست نیز استفاده شده است.
   تاریخچه پرورش شتر دوكوهانه در چین به قرن ها قبل از میلاد باز می گردد و سلسله های مختلف پادشاهی چین از این حیوان برای مقاصد گوناگون استفاده می كرده اند.
   تاریخچه حضور شتر دوكوهانه درایران روشن نیست ، هرچند كه دركتاب اوستا كتاب مقدس زرتشتیان كه بین سالهای 530 تا 570 پیش از میلاد نوشته شده است اشاره ای فراوان به شتر شده است اما مشخص نیست كه منظور از شتر كدام گونه آن است . برخی معتقدند كه منظور از شتر در اوستا شتر دوكوهانه بوده است و شتر یك كوهانه سال ها بعد و همزمان با فتوحات ایرانیان در بین النهرین، فلسطین و مصر به ایران وارد شده است . این فرضیه مبتنی بر نقش هایی است كه بر روی دیوارهای تخت جمشید ، كه در فاصله زمانی بین قرن 6 یا 7 پیش از میلاد ساخته شده می باشد ( تصویر شماره 1) .


تصویر شماره 1 : عربی را در حال هدایت یك نفر شتر یك كوهانه به منظور پرداخت خراج به شاهنشاه ایران نشان می دهد ( تخت جمشید )

تصویر شماره 2 : شتر دوكوهانه برای پرداخت خراج ( تخت جمشید )


   در تصویر شماره 1 نشان داده شده است كه شتر یك كوهانه بعنوان خراج آورده شده و در تصویرشماره 2 یك هیأت نمایندگی را می بینیم كه در حال آوردن شتر دوكوهانه می باشند روشن است كه شتر دوكوهانه در این زمان ،یعنی 500 سال قبل از میلاد ، در غرب آسیای مركزی پراكنده بوده است. اما استفاده از آن با افزایش تعداد شتر یك كوهانه رو به كاهش گذارده است در جاده ابریشم كه نقش بسیار مهمی را در تجارت دنیای قدیم بازی می كرد ، از شتر دوكوهانه جهت حمل و نقل ابریشم و سایر محصولات تجاری استفاده می شد . استفاده وسیع از شتر یك كوهانه برای مقاصد عمومی ، ‌باركشی ومیزان تولید سریع گوشت و شیر منجر به عقب نشینی تدریجی شتر دوكوهانه به طرف مناطق شمالی وكشورهائی نظیر قزاقستان ازبكستان مغولستان وغیره گردید جایی كه شرایط آب و هوایی و دیگر شرایط اقلیمی برای شتر یك كوهانه بسیار دشوار بوده و ناچار بوده اند كه از شتر دوكوهانه استفاده كنند. زیرا شترهای دوكوهانه دارای سم های مقاومی برای راه رفتن در زمین های سنگلاخی بوده اند و همچنین به علت پشم وكرك زیادی كه در بدن داشته اند در هوای سرد و باد و طوفان هایی كه معمولاً در مناطق سرد و خشك مغولستان و دامنه كوه های هیمالیا وجود داشته حفاظت می شده اند و بنابر این احتمال می رود نسل شترهای دوكوهانه موجود درایران از نسل شترهای ترددی فوق باشد. تعداد فعلی شترهای دوكوهانه در جهان حدود 2 میلیون نفر می باشند كه در كشورهای چین ، مغولستان و افغانستان و آسیای مركزی و به میزان كمتر در ایران و تركیه و آذربایجان پراكنده اند .
   تعداد شترهای دوكوهانه در ایران كمتر از یكصد نفر برآورد گردیده است كه در مناطق شمال غربی و شرق كشور ( استان اردبیل و گلستان) زیست می كنند كه به علت عدم حمایت در تأمین آب و نهاده های دامی ( علوفه و ... ) و اعتبارات بانكی شترداران در حال انقراض جدی می باشند.
خصوصیات نژادهای شتر دوكوهانه :
  
شترهای دوكوهانه دارای استخوان های بزرگ و قوی، پاهای نسبتاً كوتاه، كوهان گرد ، لب های بزرگ، پوشش پشمی ضخیم، كف پاهای بزرگ و مسطح می باشند . میانگین محصول پشم وكرك آن ها سالیانه پنج كیلوگرم و در حیوانات نر بالغ ، بیش از هشت كیلوگرم و در نرهای اخته شده به ده كیلوگرم می رسد . رنگ شترهای دوكوهانه، اغلب قهوه ای تیره بوده و وزن زنده آن ها به 750 تا 850 كیلوگرم می رسد كه درنتیجه وزن لاشه آنها 375 تا 425 كیلوگرم می باشد . دوره شیردهی آن ها 160 روز بوده و در یك دوره شیردهی 700 تا 800 لیتر شیر تولید می كنند كه از این مقدار 300 لیتر برای مصرف انسان و بقیه به خوراك دیلاق ها می رسد. شیر آن ها از لحاظ ویتامین C خیلی غنی بوده و می توان از آن به راحتی فرآورده های لبنی تهیه نمود كه این امر در شترهای یك كوهانه نیاز به افزودن بعضی مواد از جمله كلرید كلسیم دارد. بلوغ آن ها در چهارسالگی بوده و جفتگیری آنها فصلی می باشند. دوره آبستنی آن ها 13 ماه طول می كشد. به ازای هر 16 تا 25 نفر شتر ماده دوكوهانه، یك نفر شتر نر دوكوهانه بسته به توان شتر نر و تغذیه آن جهت جفتگیری نیاز می باشد. میانگین وزن دیلاق های آنها در بدو تولد به 35 كیلوگرم می رسد.هر نفر شتر دوكوهانه روزانه در حدود 14 كیلوگرم ماده خشك مصرف می كند. شتر ماده دوكوهانه روزانه در فصل تابستان 35 تا 40 لیتر و در فصل زمستان 20 تا 25 لیتر و شتر نر دوكوهانه در فصل تابستان 40 تا 55 لیتر و در فصل زمستان 20 تا 35 لیتر آب می آشامد .
   شتر دوكوهانه باتوجه به ساختمان بدنی خاص خود به شرایط آب و هوای سرد خشك تطابق یافته است و قادر است در راه های كوهستانی و پربرف رفت و آمد نماید. شتر دوكوهانه می تواند در تابستان تا درجه حرارت 30 درجه سانتی گراد و در زمستان تا درجه حرارت 30ـ درجه سانتی گراد را به خوبی تحمل نماید. متوسط باری را كه شتر دوكوهانه می تواند حمل نماید 100 تا 150 كیلوگرم می باشد كه این موضوع مستقیماً با وضع جسمانی و مسافتی را كه باید طی نماید بستگی دارد و در مسافت های كوتاه (15ـ5 كیلومتر) می توان مقدار بار را تا 250 و حتی 300 كیلوگرم افزایش داد .
Konrashov (1958) اندازه های متوسط بدن شتر دوكوهانه در چین را بدین شرح گزارش نموده است :
   ارتفاع شتر تا بین دوكوهان در شتر در شتر ماده 180 سانتی متر و در شتر نر 185 سانتی متر و طول بدن در شتر ماده 163 سانتی متر و در شتر نر 168 سانتی متر می باشد .
   بلندی شترهای دوكوهانه مغولستان بین 180 تا 200 سانتی متر و وزن متوسط زنده آنها 460 كیلوگرم است. قطر كوهان ها بین 35 تا 40 سانتی متر است كه درشترهای فربه دوكوهان مجموعاً بیش از 100 كیلوگرم چربی دارند . شترهای مغولستان سری كوچك، سینه ای پهن و پاهایی تقریباً مستقیم دارند .
   بعضی از عشایر ایران شترهای دوكوهانه نر را با شترهای ماده یك كوهانه تلاقی می دهند كه شترهای دورگ حاصله در نسل اول یك كوهانه بوده و كوهان آن كشیده تر از كوهان شترهای یك كوهانه می باشد و در مجموع خوش اندام و دارای سركوچك،‌گردن كلفت و كشیده ، دم كوتاه، پشم بلند و مجعد روی پیشانی، پس سر و زیر چانه بوده و یكی از خصوصیات مشخص آنها در نسل اول این است كه همیشه سنگین تر از پدر و مادر خود بوده و وزن آنها به نهصد تا نهصد و پنجاه كیلوگرم می رسد  و دارای ظرفیت انجام كارهای سخت تری نسبت به شتر دوكوهانه می باشد .
   عشایر كشورمان از این دورگ ها جهت حمل بار بیشتر وعبور از مناطق صعب العبور كه شتر دوكوهانه قادر به رفتن از آنجا نمی باشد استفاده می كنند. البته این تلاقی بین اولاد نسل اول به بعد به لحاظ ضعیف و غیرطبیعی بودن و مرگ و میر زیاد نتاج آنها توصیه نمی شود .
   به نظر می رسد كه در شرایط فعلی به علت قلت جمعیت آنها، وجود همخونی باعث خواهد گردید كه انقراض نسل این نوع شتر شدیدتر گردد كه راه از بین بردن آن وارد نمودن خون جدید در گله می باشد. بنا به تجربه شترداران یكی از راه های تكثیر شترهای دوكوهانه در كشور وارد نمودن خون جدید در گله، انجام تلاقی تدریجی بین دورگ های حاصله از تلاقی شتر نر دوكوهانه با ماده یك كوهانه وشتر ماده یك كوهانه با شتر نر دو كوهانه در طی سه نسل می باشد كه نتایج حاصله در تلاقی تدریجی در نسل سوم (F3) ، شتر دوكوهانه با درجه خلوص خونی 94 درصد می باشد .
   به هرحال باتوجه به از بین رفتن نقش تدریجی شتر در حمل بار عشایر كه وسایل نقلیه موتوری جایگزین آن می گردد باید به دنبال نقش دیگری برای حیوان گشت كه باتوجه به استعداد خوب تولید گوشت در این نوع شترها و شترهای دو رگ ، می توان به تدریج شترداران فعلی آن مناطق را به سمت تكثیر و پرورش و نگهداری گله های مادری شتر دوكوهانه و یا گله مخلوط دوكوهانه و یك كوهانه و همچنین نگهداری توأم چند نفر شتر دوكوهانه همراه با گله های گوسفندی با رعایت ظرفیت مراتع سوق داد كه باتوجه به وجود مراتع مختص چرای حیوان در مناطق و زیست این دام همچنین باتوجه به نقش مثبت این دام در خوردن علوفه های خاردار و دارای تیغ كه فرصت مناسب جهت تكثیر گیاهان خوش خوراك به مراتع می دهد.
   باتوجه به سیاست های كلان دولت درامر خودكفائی گوشت و افزایش استقبال تدریجی مردم از مصرف گوشت شتر و همچنین ضرورت حفظ ذخایر ژنتیكی، جا دارد كه دولت با خدمات رسانی بیشتر به شترداران از قبیل : تأمین آب شرب بهداشتی گله های شتر، تأمین علوفه مورد نیاز در مواقع خشكسالی ، وام بانكی مورد نیاز شتر داران و واگذاری مراتع به شترداران و ایجاد ایستگاه حفاظت ژنتیكی شتر دوكوهانه و تكثیر و پرورش آن در زیستگاه ها وسایر اقدامات مشابه ،این دام را از خطر انقراض نجات دهد .

منابع مورد استفاده :
1 ـ مقدس ، احسان و پیشنماز زاده ، میركاظم (1376 ) : درآمدی برشناخت نژادهای شتر درایران ـ مجله مزرعه ، شماره 11 ، بهمن واسفند 1376 ، صفحه : 78 ـ 73 .
2 ـ ناظر عدل ، كامبیز ( 1365 ) : پرورش شتر ، انتشارات جهاد دانشگاهی دانشگاه تبریز ، چاپ اول ، صفحه 26 – 24 .
3 ـ خدائی ، عباس ( 1368 ) شترهای دو كوهانه در مغولستان ، ترجمه مقاله ای از مجله Worid animal review شماره 55 ، مارس 1985 .
4 _ Wilson . R .T ( 1984 ) : The Camel _ Second impression _ Longman Singapore publisher pte . I td . p : 11 – 12 .

   


نظرات()

جایگاه ( آغل ) شتر:

   بسیاری از عوامل محیطی وتغذیه ای در پرورش شترها موثرند . مهم ترین این عوامل عبارتند از : جیره غذایی ، جایگاه مناسب ، بهداشت جایگاه ، مدیریت صحیح ، تهویه ونور كافی وتأمین آب شرب بهداشتی ، كنترل بیماری ها واحیاناً واكسیناسیون در برابر برخی از بیماری های شایع وغیره كه می تواند نتیجه بسیار مطلوبی در افزایش تولیدات دامی وجلوگیری از مرگ ومیر دام داشته باشد . بنابر این توجه كافی به وضعیت جایگاه وآغل شترها وتهیه علوفه وغذای مناسب ورعایت بهداشت امری ضروری در پرورش شتر به شمار می رود .
در حال حاضر معمولاً شتر داشتی به سه صورت چرای آزاد ، نیمه آزاد وبسته پرورش داده می شود در حالت آزاد شترها مشابه دام وحشی در مراتع چرا و جفتگیری و زایش می كند و شترداران هر از چند گاهی به منظور جمع آوری بچه شترها یا داغ كردن و یا سایر عملیات پرورش موقتاً اقدام به جمع آوری آنها می كنند .
    در حالت نیمه آزاد گله شتر توسط ساربان چرانیده شده و تحت كنترل می باشد. دراین حالت، با توجه به شرایط مختلف، تقریباً هر 50 شتر توسط یك ساربان با وسیله نقلیه ( موتور سیكلت) و در حدود 20 نفر شتر بدون وسیله نقلیه اداره می شود. در چرای آزاد، شتر می تواند به طور متوسط تا حدود 50 ـ 70 كیلومتر از منبع آب دور شده و سپس به طرف آن مراجعت كند در حالی كه در چرای نیمه آزاد این فاصله بیش از 20 ـ 25 كیلومتر نخواهد بود .
    در چرای بسته ، شتردار شتر ها را در آغل های مناسب قرار داده ودر كنار سایر دام های خود به عنوان شترهای داشتی ویا پرواری ، پرورش می دهد . در این روش علی رغم تأمین علوفه شتر به صورت دستی ، معمولاً شترها به صحرا نیز فرستاده می شوند تا از میزان هزینه مصرفی كاسته گردد اما به هر حال دراین روش غذای مكمل وبرخی ویتامین ها واملاح معدنی به جیره شترها اضافه می شود ومعمولاً در این حالت شترها از معدل رشد بالاتری نسبت به دو روش سابق برخوردارند وشتردار به سرعت از بروز بیماری در گله خود مطلع شده ومی تواند اقدام به درمان دسته جمعی شترها نموده وكانون های مخفی بیماری در گله خود را از بین ببرد . ضمناً شتردار به راحتی از فحل بودن ناقه ها مطلع شده ومی تواند به سرعت اقدام به تلقیح آنان نماید كه این امر نیز می تواند باعث افزایش میزان باروری در گله گردد .
   در دو روش چرای آزاد ونیمه آزاد معمولا ً جایگاهی برای شتر در نظر گرفته نمی شود اما در روش بسته ، این دام باید در جایگاه مخصوصی جدای از دام های اهلی دیگر نگهداری شود .

جایگاه ( آغل ) شتر :
   بررسی ها نشان می دهد كه شترها از مقاومت خوبی در قبال سرما وگرما برخوردارند . شترهای دو كوهانه به علت داشتن پشم زیاد در برابر سرمای شدید مقاوم هستند ومی توانند در برابر باد وبوران وطوفان های سرد كوهستان مقاومت نموده وراه خود را در مناطق سنگلاخی ادامه می دهد . این گونه از شترها در كشورهای مغولستان وقزاقستان وشمال چین كه از سرمای شدید برخودار هستند نگهداری می شوند . از سوی دیگر شترهای یك كوهانه به علت ساختار خاص فیزیولوژیك خود به گرمای زیاد مقاوم هستند ومعمولاً این شترها در شمال آفریقا خاورمیانه وهند وپاكستان نگهداری می شوند وقادر به تحمل گرمای سوزان صحاری خشك وبی آب وعلف این مناطق بوده ومی توانند گرمای تا 60 درجه سانی گراد ویا بیشتر را تحمل نموده ودر زیر آفتاب سوزان كویر به راه خود ادامه دهند بدیهی است كه در چنین شرایط محیطی از اشتهای حیوان كاسته می شود .
   یكی از دلایل رواج آغل های باز یا بهاربندها در پرورش شتر نیز همین مسأله مقاومت حیوان در برابر سرما وگرمای شدید است . در این گونه آغل ها مسأله تهویه نیز به خودی خود حل شده است ، به ویژه كه این مسأله در آغل های بسته بسیار ضروری ومهم است . چنان چه در پرورش شتر ، تولید شیر مطرح باشد ، باید به خاطر داشت كه میزان تولید شیر ارتباط مستقیمی با درجه حرارت محیط دارد وهرچه درجه حرارت محیط افزایش یابد ومیزان آب موجود كمتر باشد میزان تولید شیر ناقه كمتر وكمتر می شود ، از این رو باید برای تولید شیر ، به این امر توجه كافی مبذول نمود .

    شتر حیوانی است كه در شرایط طبیعی مناسب و به صورت آزاد پرورش داده می شود. یكی از نكات مثبت و امتیاز این دام نیز روش تغذیه و پرورش آن به صورت آزاد است. بنابر این شتر نیاز چندانی به استقرار در جایگاه های بسته و سرپوشیده ندارد و می توان درمواقع ضروری شترها را در محوطه های محصور ( بهاربند) نگهداری كرد .
   شتر یك كوهانه شرایط سخت آب و هوایی را تحمل می كند، ولی در سرمای كمتر از حدود 15 درجه سانتی گراد زیر صفر نیاز به سرپناه دارد . از طرفی، معمولاً در روش های پرورش آزاد ونیمه آزاد ، اداره گله از قبیل : پشم چینی، داغ كردن، درمان بیماریهای پوستی، واكسیناسیون و احیاناً شیردوشی و غیره معمولاً در محل های محصور كه در كنار آبشخورها وجود دارد انجام گرفته و سپس دام را روانه مرتع می كنند . شتر در موقع زایش و همچنین بچه شتر تا یك سالگی كه دوره شیرخوارگی بچه شتر می باشد و بخصوص تا سه ماهگی نیاز به پناهگاه و مراقبت دارد كه می توان در سیستم های آزاد ونیمه آزاد ، شترهایی كه اواخر دوران آبستنی را طی می كنند در جایگاه محفوظی نگهداری كرد تا پس از زایش و طی دوره شیرخوارگی بچه شترها ( بخصوص تا سه ماهگی ) آن ها را مجدداً روانه مرتع كرد .
   در روش بسته وبه منظور پروار بندی می توان شترها را در محل های محصوری مانند بهاربندها كه در حقیقت جایگاه های مسقفی است نگهداری كرد . در چنین جاهایی امكان برنامه ریزی غذایی وبهداشتی برای گله به راحتی امكان پذیر است .
   به طور خلاصه از بررسی وضعیت استقرار و محل توقف شتر در مناطق حاشیه كویر می توان به این نتیجه رسید كه در این مناطق به عنوان اقدام اساسی باید دراطراف آبشخورهای اصلی و مناسب كه به عنوان مراكز ارتباطی گله ها در یك ناحیه هستند، اقدام به ایجاد بهاربند با قسمت بندی های فرعی همراه با انبار ذخیره كاه و سایر علوفه مورد نیاز كرد تا گله های شتر و به خصوص گله های كوچك ( گله های كمتر از 10 نفر شتر) یكجا و به طور دسته جمعی از آنها استفاده كنند. اصطلاحاً این مراكز ‌ایستگاههای خدمات پرورشی و بهداشتی نامیده می شوند .
   بنابر این در مورد شترداران خرده پا كه از سیستم پرورش آزاد ونیمه آزاد استفاده می كنند نیازی به صرف هزینه های سنگین جهت ساختن پناهگاه نیست و در صورت لزوم بایستی پناهگاهی موقت و كوچك برای شترهای تازه زا و بچه های آنها و آن هم برای مدت محدودی از سال در نظر گرفت و برای بقیه گله كه در طول سال در مراتع مشغول چرا هستند از ایستگاه های ذكر شده در مواقع ضروری استفاده كرد لیكن در مورد گله های بزرگتر ( بیش از 20 نفر شتر مادر ) با توجه به اینكه معمولاً امكان پرواربندی نیز وجود دارد ایجاد تأسیسات لازم واستفاده از روش پرورش بسته توصیه می گردد و همان طور كه گفته شد در مورد پروار بندی ها در اغلب موارد ایجاد جایگاه مسقف ضروری است .
   نكته حائز اهمیت دیگر اینكه شتر نسبت به بیماری جرب حساس است ویكی از عوامل مستعد كننده در ابتلای شتر به بیماری مذكور ، تراكم بیش از حد آن در یك محوطه بسته می باشد .
  جهت ساختن جایگاه نگهداری شتر باید توجه داشت كه جایگاه شتر به طور اساسی از بهاربندی كه داری دیوارهای سرتاسری به ارتفاع سه متر باشد تشكیل می شود . بهتر است شترهای نر را در جایگاهی انفرادی قرار داد تا به كارگران و یا شترهای بیمار ویا شترهای آبستن صدمه نزنند ، همچنین باید محل جداگانه ای را در مركز بهاربند جهت غذا خوردن اختصاص داد، به نحوی كه دارای آخوری به ارتفاع لااقل یك ونیم متر و به گونه ای باشد كه شترها بتوانند دورتادور آن جمع شوند. باید آبشخورهایی نیز در جایگاه قرار داد. در وسط بهاربند باید سایبانی گذاشت كه چهار نفر شتر به راحتی بتوانند در زیر آن بنشینند و هم چنین دارای میخ هایی باشد كه بتوان افسار شترها را به آن بست .



تصویر شماره 1 : تصویر نوعی جایگاه مسقف
( به نقل از كتاب شتر وپرورش آن تألیف دكتر محمد مصطفی شكری )


   بهتر است جایگاه خاصی جهت نگهداری شترهای ماده و بچه شترهای شیرخوار در نظر گرفت تا آسیبی به این بچه شترها وارد نیاید .
به علاوه ، بهتر است آغل هایی با ورودی و تهویه مناسب جهت نگهداری شترها در زمستان فراهم نمود، چرا كه شترها و مخصوصاً بچه شترها نسبت به سرمای زمستان شدید و پایین آمدن درجه حرارت محیط حساسند . در ورودی این آغل ها بهتر است به اندازه 5/2 × تا 5/1 متر باشد .
   آغل باید كاملاً خشك وروشن بوده وهوای آزاد به خوبی در آن جریان داشته واز همه مهم تر آفتابگیر باشد . در این روش شترها می توانند آزدانه حركت كرده وبین بهار بند وسایبان رفت وآمد كنند .
   باید آغل ها را شمالی ـ جنوبی ساخت تا حد اكثر آفتاب به داخل آغل بتابد ودر صورتی كه در محل مزبور بادهای تندی می وزد ویا این كه آغل در مناطق گرمسیری قرار دارد می توان آغل ها را به صورت شرقی ـ غربی بنا كرد وباید توجه داشت كه دیواره های آغل سیمانی باشد تا بتوان به راحتی آن را سمپاشی كرد وكنه ها نتوانند در شكاف دیواره ها لانه كرده وتخم ریزی كنند .



تصویر شماره 2 : تصویر نوع دیگری از جایگاه مسقف شتر
( به نقل از كتاب شتر وپرورش آن تألیف دكتر محمد مصطفی شكری )



آغل شتر از قسمت های زیر تشكیل می شود :
1 ـ جایگاه مسقف
2 - آبشخور
3 ـ بهار بند
4 ـ آخور
5 ـ انبار علوفه

1 ـ جایگاه مسقف :
   این محوطه یكی از اساسی ترین مكان های مورد نیاز شتر می باشد وجهت این محوطه باید روبه آفتاب ( شرقی غربی یا شمالی جنوبی ) وبرخلاف جهت باد باشد . حداقل مساحت آن برای نگهداری بیست نفر شتر باید 8 * 15 متر باشد . شترها در این مكان به استراحت پرداخته وعمل نشخوار كردن را انجام می دهند . دیواره های این جایگاه باید سیمانی باشد اما كف آن باید با خاك نرم ویا شن وماسه پوشانده شود وباید توجه داشت كه كف آغل نباید به هیچ وجه سیمانی گردد زیرا كه این امر باعث صدمه دیدن نرمه كف پای شتر می گردد در فصل زمستان می توان كف آغل را با لایه نازكی از كاه یا پوشال پوشاند .
2 - آبشخور :
   آبشخور باید در وسط بهاربند ساخته شود ودر هنگام ساختن آن باید توجه داشت كه شتر به علت ساختار آناتومی بدن خود ، گردن درازی دارد وبه همین علت در هنگام آب خوردن چنانچه آبشخور كم ارتفاع باشد این امر ، باعث می شود كه حیوان برای خوردن آب با مشكلاتی مواجه گردد ، از این رو بهتر است كه آبشخور را با ارتفاع مناسب تهیه كرد تا حیوان بتواند به راحتی آب مورد نیاز خود را تأمین كند . آبشخور ها باید تمیز ودور از هرگونه حلزون ویا زالو بوده واز هرچندی نظافت شوند
3 ـ بهار بند :
   با توجه به این كه شتر از دست ها وپاهای بلندی برخوردار است باید دیواره بهار بند را مرتفع وسرتاسری ساخت تا حیوان نتواند به راحتی از بهار بند بیرون آید . بهتر است كه دیواره بهار بند به ارتفاع سه متر باشد .برای نگهداری بیست نفر شتر بهار بندی به مساحت 15 * 24 متر مورد نیاز است .
4 ـ آخور :
   همان طور كه در مورد آبشخور گفته شد ، آخور نیز باید مرتفع باشد وارتفاع آن به یك متر تا یك متر ونیم برسد تا حیوان بتواند به راحتی از آن تغذیه كند . البته باید ارتفاع آخور باید با توجه به سن ونژاد وبلندی جدوگاه شترها تعیین گردد وبرای بچه شترها باید ارتفاع كمی داشته باشد . هم چنین با توجه به حجم سر شتر عرض آن باید 50 سانتی متر بوده وبرای جلوگیری از پخش غذا به اطراف كنار آن را 25 سانتی متر بلند تز ار كف آخور ساخت . آخورهای گوشه دار برای شترها مناسب نیستند وبهتر است از آخور هائیی كه تا حدودی محدب هستند استفاده شود .



تصویر شماره 3 : تصویر نوعی آخور شتر
( به نقل از كتاب شتر وپرورش آن تألیف دكتر محمد مصطفی شكری )


نمونه طرح یك واحد بیست نفری پرواربندی شتر

منابع مورد استفاده :
1 ـ شتر وپرورش آن ـ تألیف دكتر محمد مصطفی شكری ، ترجمه دكتر احسان مقدس چاپ اول سال 1376 تهران ، انتشارات نوربخش .
2 ـ نظام دامداری كشور ـ سازمان دامپروری كشور – وزارت كشاورزی .
3 ـ پرورش شتر ـ تألیف دكتر كامبیز ناظر عدل ، چاپ اول سال 1365 ، انتشارات واحد فوق برنامه بخش فرهنگی دفتر مركزی جهاد دانشگاهی .

   


نظرات()

تولید شیر شتر -قسمت اول مقاله:

شیر شتر غذای اصلی ساكنین صحرا و بادیه را تشكیل می دهد كه معمولاً به صورت تازه مصرف می گردد و می توان به شیر شتر به عنوان منبع خوبی برای تولید شیر اعتماد كرد و كمبود این فرآورده مهم دامی را مخصوصاً در مناطق خشك و كویری جبران نمود و قابل ذكر است كه ملل آسیای میانه از دیر باز تا كنون در تغذیه خود متكی به شیر شتر بوده اند و بررسی های انجام شده نشان می دهد كه شیر شتر چنانچه بهتر از شیر گاو در برخی موارد نباشد از آن بد تر نیست (جدول شماره 1) . تولید شیر به وسیله شتر به مراتب بهتر از تولید شیر توسط گاوهای مناطق خشك و كویری است و میزان تولید شیر در شتر و گاوهای مناطق كویری اصلاً قابل مقایسه نیست . ( همانطور كه در جدول شماره 14آمده است ) شتر می تواند مقدار زیادی در حدود 4 تا 8 كیلوگرم در روز شیر دهد و این میزان در برخی اوقات از 12 تا 15 كیلوگرم در روز می رسد. در حالیكه گاوها همانطور كه در جدول شماره (2) آمده است ،‌ قادر به تولید این مقدار شیر در شرایط آب و هوائی گرم و مراتع فقیر كه غیر از درخچه ها و گیاهان سوزنی چیزی ندارد ،‌ نمی باشد و ثابت شده است كه شتر توانائی تولید شیر به مقدار فراوان را در حالت مدیریت صحیح دارا می باشد . اما بر آورد میزان شیر تولیدی توسط شتران ماده به طور دقیق مقدور نمی باشد زیرا شیر دوشی به صورت كامل انجام نمی شود و مقداری از شیر را برای تغذیه بچه شترهای شیر خوار باقی می گذارند
   دوره شیر دوشی در شترهای ماده بین 10 تا 18 ماه است و متوسط تولید روزانه شیر مابین 8 تا 10 لیتر است . ( القرشی 1986 ) ذكر می كند كه متوسط تولید روزانه شیر شتر در پاكستان ،‌ با مدیریت صحیح و شرایط مناسب غذائی و بهداشت مابین 15 تا 40 لیتر است و آن هم در هنگامی كه شتر ماده دو الی سه بار در روز دوشیده شود .
   بسیاری از یررسی های انجام شده نشان می دهد كه شترها دارای توانائی خوبی در تولید شیر ،‌ چه در شرایط مراتع خشك كویری و چه در هنگام استفاده از علوفه در مناطق پر آب می باشند . همانطور كه در جدول شماره ( 3 ) متوسط شیر تولیدی و مدت زمان تولید آن در مراتع پر آب ما بین 3 تا 25 كیلوگرم و در شرایط آب و هوای خشك كویری ما بین 3 تا 15 كیلوگرم بوده است .

جدول شماره (1) : محتویات شیر شتر در مقایسه با شیر حیوانات اهلی دیگر و انسان  
 

نوع جاندار

آب (درصد)

مواد كلی (درصد)

چربی (درصد )

پروتئین (درصد)

لاكتوز(درصد )

خاكستر(درصد)

انسان

0/88

0/12

8/3

2/1

0/7

2/0

اسب

0/90

9/9

0/1

6/2

9/6

4/0

شتر

6/86

4/13

33/4

02/4

21/4

79/0

گاو

2/86

8/13

4/4

8/3

9/4

7/0

گوسفند

0/82

0/18

4/6

6/5

7/4

9/0

بز

1/87

9/12

¼

7/3

2/4

8/0


منبع – مداوات لجنه العمل العربیه (1981)

جدول شماره (2) : متوسط شیر در گاوهای بومی در كشورهای عربی
 

نژادهای محلی

متوسط تولید شیر / كیلوگرم

گاوهای شامی

گاوهای كنانه (سودان )

گاوهای جنوبی (عراق)

گاوهای بطانه (سودان )

گاوهای اطلسی (تونسی)

گاوهای اطلسی (لیبی)

گاوهای محلی (سعودی)

گاوهای محلی (موریتانی)

2340

1555

1200

1059

785

500

475

525

متوسط تولید شیر نژادهای محلی

1059 كیلوگرم

   متوسط تولید شیر دوره ای به طول 305 روز بوده است تا بتوان به راحتی آن را با متوسط تولید شیر گاوها مقایسه كرد كه این میزان به مقدار 1525 تا 5695 كیلوگرم در طی شرایط خوب مرتع وبه مقدار 1068 تا 3050 كیلوگرم در طی شرایط مراتع فقیر بوده است .

جدول شماره (3) : قدرت تولید شیر درشتر ، در طی شرایط مرتعی متفاوت و میانگین آن بر اساس مطالعات و بررسیهای انجام شده در مورد شتر یك كوهانه كه دوره شیرواری آنها از 7 ماه تا 18 ماه بوده است .
 

قدرت تولیدی

شرایط مرتعی

متوسط

كمترین و بیشترین مقدار

كمترین میزان تولید (كیلوگرم / روز)

كمترین میزان تولید (كیلوگرم / روز)

بیشترین میزان تولید (كیلوگرم / روز)

بیشترین میزان تولید (كیلوگرم / روز)

كمترین میزان تولید (305 كیلوگرم / روز

كمترین میزان تولید (305 كیلوگرم / روز)

بیشترین میزان تولید (305 كیلوگرم / روز)

بیشترین میزان تولید (305كیلوگرم / روز)

كمترین میزان كلی تولید (كیلوگرم )

كمترین میزان كلی تولید (كیلوگرم )

بیشترین میزان كلی تولید (كیلوگرم )

بیشترین میزان كلی تولید (كیلوگرم )

خوب

فقیر

خوب

فقیر

خوب

فقیر

خوب

فقیر

خوب

فقیر

خوب

فقیر

8/6

2/5

3/17

9/9

2194

2008

4482

2709

2392

2028

4427

3523

2/3 – 15

8/2 – 10

7/6 – 35

5/4 – 15

1525-2775

1068 – 2532

3050 – 5695

1373 – 3050

1200 – 3105

1000- 3000

2592- 8190

2000- 4914

   در مطالعات انجام شده فوق كه میانگین ها از آن گرفته شده است تعداد معدودی شتر مورد بررسی قرار گرفته اند كه تعدادشان مابین 8 تا 10 نفر شتر بوده است واین ممكن است كه نشانگر اختلاف كلی بین این گروه ها نباشد ولی به هرحال نمایانگر قدرت تولید شتران است وهمان طور نمایانگر اختلاف بزرگ موجود بین قدرت تولید شیر در شرایط طبیعی مرتع ومحیط زیست بوده ونمایانگر اختلافات ارثی بین نژادهای مختلف شتر است .
   با مقایسه جدول شماره (2 ) و ( 3 ) در می یابیم كه میزان تولید شیر گاوهای بومی در كشورهای عربی مابین (475 تا 2340 كیلوگرم ) ومتوسط آن (1059 كیلوگرم ) در یك فصل شیرواری است واز مقایسه معلوم می شود كه میزان شیردهی شتران در مقایسه با میزان شیردهی گاوهای محلی در شرایط یكسان تغذیه در كشورهای مختلف عربی بیشتر است وهمانطور كه كنوس Knoess (1979 ) اشاره نمود میزان تولید شیر شتر بیشتر از میزان تولید شیر گاومیش ، گاو نژاد ساهیوال و گاو دورگ ساهیوال وفریزیان و گاوهای زیپو در شرایط یكسان نگهداری وتغذیه می باشد وجدول شماره (1 ) نشان دهنده محتویات شیر شتر است كه مشابه شیر گاو وبز ودارای ارزش غذایی بالاتر است وچربی ، پروتئین ، انرژی وویتامین C بیشتری دارد .
    Kharasor وهمكارانش ( 1976 ) در اتحاد جماهیر شوروی میزان تولید شیر شتران مختلف را مورد مطالعه وبررسی قرار دادند ومشخص شد كه شتران یك كوهانه از شترهای دو كوهانه وشتران دورگه میزان بیشتری شیر تولید می كنند ودر نتیجه باید به تغذیه و پرورش این نوع شتران همت گماشت وجداول 4 ، 5 و 6 نشان دهنده میزان تولید شیر شتر در برخی از كشورهای جهان است .

جدول شماره (4) میزان متوسط تولید شیر به كیلوگرم در كشورهای مختلف جهان

 

متوسط تولید روزانه

بیشترین تولید روزانه

میزان تولید در فصل شیر دهی

طول مدت شیر دهی به ماه

میزان تولید شیر درخلال 305 روز

الف- شتران دوكوهانه

چین

روسیه

ب-شتران دورگ

روسیه

دورگ قزاق

دورگ توركین

ج-شتران یك كوهانه

چین

روسیه

شاخ آفریقا

شمال كینا

اتیوپی

سومالی

لیبی

الجزایر

تانزانیا

هند:

باتغذیه خوب

با تغذیه بد

در صحرا

پاكستان:

باتغذیه خوب

با تغذیه بد

پاكستان

با تغذیه خوب

در صحرا

مصر

 

  

5

--

 

 

 

 

 

5/7

1/8

9

4

5-13

65

3/8- 10

4

4

 

9/6

 

 8/6

 

9- 6/13

4

7/6 - 10

15-35

10/8

5/3- 5/4

  

15- 20

--

 

 

 

 

 

 

 19

 

12

 

 

 

 10

 

 

 2/18

 

 1/9

 

5/20

  

1254

--

 

 

 

 981

 

 3300

4388

1800

1897

1872-2592

1950

2700- 4000

 

 

 

3105- 8190

1360

2430- 4913

 

2727- 3636

1364

2700-3600

5475-12775

2920-

   


درآمدی برشناخت نژادهای شتردر ایران :

مقدمه :
پرورش شتردر كشور ما سابقه دیرینه دارد و نیاكان ما از دیر باز ، از گوشت ، پشم و شیر شتر استفاده می كردند . در مورد مبدا و منشاء و زمان دقیق اهلی شدن شتر یك كوهانه عقاید و نظریه های متفاوتی وجود دارد ، بعضی موطن اصلی شتر یك كوهانه را عربستان دانسته و معتقدند كه این حیوان از عربستان ، به آسیای صغیر ، آفریقا ، و سپس به سایر نقاط جهان رفته است و بعضی دیگر موطن اصلی شتر را ایران دانسته اند . اما در مورد مكان اهلی شدن شتر های دو كوهانه بشتر پژوهشگران معتقدند كه شتر دو كوهانه در منطقه خراسان بزرگ ، مغولستان ،چین ، افغانستان ، و آسیای میانه بوده است و گروهی معتقدند كه واژه BECTARIAN كه در زبان انگلیسی به شتر دو كوهانه اطلاق می شود از ریشه BACTAR یا باختر است.در كتاب اوستا، كتاب مذهبی ایرانیان پیش از اسلام ، مطالب زیادی درباره شتر ذكر شده و نگهداری و حمایت از شترتوصیه شده است و حتی آنجاكه از درمان بیماران سخن می گویند ،به عنوان حق العلاج برای رئیس خانواده ، معادل یك الاغ و برای رئیس شهرستان یك شتر دستمزد تعیین شده است و این حق العلاج در حقیقت دستمزدی بوده است كه پزشك پس از درمان بیمار دریافت می كرده است . در كتاب «خرده اوستا» فصل «آفرینگان گهنبار» آیه 10 می گوید :
«آن كس كه از روی راستی و نیكی و برای روان خویش در این جهان هزار ماده شتر یا بچه شتر به مردان پاكدین بخشیده باشد در جهان دیگر مزدی بزرگ از آن اوست »
در آیین زرتشت ، شتر مظهر قدرت بوده است و «بارتولومه» نام زرتشت را به معنی «دارنده شتر پیر» دانسته است و معتقد است كه این نام از دو كلمه ( زیریت ) و (اشتر ) تشكیل یافته است و برخی دیگر از محققان واژه (زرتشت ) را به معنی دارنده شتر زرد یا زرین دانسته اند .
بر طبق حفاری های به عمل آمده در شهر باستانی شوش ، بر روی ظروف سفالی تصویر شتر از دوره های قبل از هخامنشیان به چشم می خورد علاوه بر آن نقوش برجسته سر شتری نیز در بناهای باستانی كردستان یافت شده است كه سابقه استفاده از شتر را به دوران مادها و حتی پیش تر از آن ، به دوره مهاجرت آریائیان به فلات قاره ایران می رساند و هردوت مورخ معروف در این باره می نویسد كه مادها در جنگ با آشوریها در سال 744 قبل از میلاد از شتر استفاده نمودند . پیرنیا در تاریخ ایران باستان می گوید كه در ازمنه مختلف تاریخی ، شتر در ایران وجود داشته كه بیشتر آن ها شتران یك كوهانه و به مقدار كمتر شترهای دو كوهانه بوده است، شترهای بلوچی در آن زمان از نظر سرعت شهرت خوبی داشته اند.
در ایران باستان ، داشتن شتر زیاد از افتخارات اشخاص محسوب می شد چون این حیوان در جنگ و صلح برای حمل آذوقه و غنائم و اسلحه مفید بوده است ، و اغلب صاحبان آنان بنام شتران خود تخلص می یافتند و پادشاهان غالباً میزان مالیات و باج و خراج خود را به تعداد شتر با بار و اشیاء قیمتی تعیین می كردند .در نوشته های هردوت علت پیروزی كوروش كبیر بر كرزوس پادشاه لیدی چنین ذكر شده است :
« كوروش به پیشنهاد «هارپاك» دستور داد شتر های بنه را پیش صف سپاهیان واداشتند و اسب های سواره نظام «لیدی» از هیكل و بوی شترها رم كردندوباعث شدند كه شیرازه لشكر لیدی از هم گسیخته شود و این درهم ریختگی باعث پیروزی كورو ش شد » .
در خرابه های تخت جمشید ، نقوش برجسته ای بر دیوارها وجود دارد كه نمایانگر بار یافتن یكی از اقوام تحت سلطه پادشاهی ایران به نزد شاه است و این اقوام به همراه خود یك شتر دو كوهانه به عنوان پیشكش تقدیم شاه ایران می نمایند . همچنین گفته شده قسمت اعظم تجهیزات ارتش داریوش به وسیله شتر حمل می شده است و در سپاه «یزدگرد سوم» تنها پنجاه هزار شتر خدمت می كرده اند .
جاده ابریشم كه از دو سه هزار سال قبل از شمال چین ، مغولستان و افغانستان و شمال ایران می گذشته ، با كشور ما در ارتباط مداوم بوده و بازرگانان ایرانی محصولات ابریشم را از چین خریداری و به كشورهای عرب ، بخصوص امپراطوری روم با شتر منتقل می كرده اند . تولید كرم ابریشم در خراسان ، مازندران و گیلان نیز در اثر ارتباطات فوق در طی قرون متمادی پر رونق بوده و متاسفانه در قرن اخیر رو به انحطاط گذارده است . شترهائی كه در قافله های جاده ابریشم در حركت بوده اند ، از نژاد شتر دو كوهانه بوده و سم های مقاومی برای زمین های سنگلاخ داشته اند . همچنین به علت پشم و كرك زیادی كه در بدن داشته اند ، در هوای سرد و باد و طوفان هائی كه معمولاً در مناطق كویری مغولستان و دامنه كوههای هیمالیا وجود داشته ، حفاظت می شده اند .
 در روایات تاریخی آمده است ، كه قبل از اینكه اعراب مسلمان سرزمین ماوراءالنهر را فتح نمایند در این سرزمین سكه هائی بنام سكه های خوارزمی رواج داشته است كه برخی از این سكه ها دارای نقوش آتشكده و تصاویر پادشاهان وبر برخی دیگر تصویر شتری نقش بسته بود كه به سمت راست متوجه بوده است و نقش شتر بر روی این سكه ها می تواند ما را از اهمیت این دام در زندگی روزمره ماوراءالنهر مطلع سازد و تا آنجا كه نگارندگان مطلع اند در میان سكه های باستانی بغیر از سكه های خوارزمی ، سكه دیگری یافت نشده است كه نقش شتر بر آن منقوش شده باشد .
در افسانه ها آمده است هنگامی كه نادر شاه افشار به قصد تسخیر هندوستان عازم آن دیار بود ، با لشگری انبوه از فیل سواران مواجه گردید، جهت مقابله با آنان با سرداران خود مشورت كرد و عاقبت الامر دستور داد كه شتران لشكرش را جمع آوری نمایند و بر پشت آنان هیمه ای بست و دستور داد كه آن هیمه را آتش زدند و بدین گونه بود كه شتران نادر شاه از آتش ترسیدند وبه سوی لشكر هند رم كردند وفیل ها نیز با دید شترهایی كه بر پشت خود آتش حمل می كردند به نوبه خود رم كردند ولشكریان هند را زیر دست وپای خود له كردند واین امر باعث شد كه هندیان متحمل شكست بزرگی گردیدند.
در اواخر دوره قاجار و اوایل دوره پهلوی ، شترهای بلوچستان و كرمان در ژاندارمری جهت حمل و نقل افراد و وسایل بكار می رفته است و ما در ایران دارای هنگ های شتر سوار بوده ایم ، بطوریكه در سال 1319 بیماری سورا تلفات زیادی به هنگ 11 جماز مكران وارد آورد و همچنین در اوایل تاسیس اداره پست در ایران ، در مناطق دور دست و صعب العبور كویری از شتران برای حمل بسته های پستی استفاده می شده است ، و تا همین چند دهه قبل شترهای ورامین و كرج نیز بخصوص در تابستان ، میوه تهران را از مزارع به بازارها و میدان های جنوب شهر منتقل می كردند.
بنابر گزارشات وزارت كشاورزی تعداد شتر در سال 1354 به 300000نفر می رسیده است كه این تعداد به تدریج رو به كاهش كذارده و اكنون به كمتر از 140000 نفر رسیده است. در ایران سه نژاد شتر وجود دارد كه عبارتند از : نژاد شتر های دو كوهانه ، یك كوهانه و آمیخته كه این نژادها دارای تیره های متعددی اند و در این مقاله اقدام به بررسی این تیره ها شده است .


اولاد-نژاد دوكوهانه :
همانطور كه می دانیم نواحی گسترش و پراكندگی شتر دو كوهانه بیشتر در آسیای مركزی ، چین ، مغولستان و افغانستان و به میزان كمتر ایران و تركیه می باشد . تعداد این شتران در ایران بسیار اندك است و فقط در استان آذر بایجان شرقی و اردبیل و گلستان وجود دارند . اطلاعات جمع آوری شده نشان می دهد كه شتر های دو كوهانه از چهار سالگی برای كار مناسب بوده و تا سن 20 سالگی و گاهی 25 سالگی از آنها كار كشیده می شود . متوسط باری را كه آنها می توانند حمل كنند 100 تا 150 كیلوگرم است كه این موضوع مستقیماً با وضع جسمانی و مسافتی را كه باید طی نمایند بستگی دارد . معمولاً مسافت های بین 5-15 كیلومتر را كوتاه و مسافت های بین 30-45 و گاهی 60 كیلومتر را طولانی می گویند . در مسافتهای كوتاه می توان مقدار بار را تا 250 و حتی 300 كیلوگرم افزایش داد .
میزان شیر شتر های دو كوهانه در آذربایجان علاوه بر شیری كه در اختیار بچه شتر در حد سیری قرار می گیرد در یك دوره 16 تا18 ماه شیرواری 100 كیلوگرم و بندرت به 300 كیلوگرم می رسد.

در ایران ما دو گونه شتر دو كوهانه داریم كه عبارتند از :
1- شتر دو كوهانه پا بلند .
2- شتر دو كوهانه پا كوتاه .


1 .شتر دو كوهانه پا بلند :
پراكندگی این نژاد بیشتر در استانهای اردبیل و آذربایجان شرقی مخصوصا در دشت مغان است . این شتران بیشتر برای حمل بار در مناطق سرد و خشك بكار می روند .رنگ پوست و پشم آنها اكثراً قهوه ای و قهوه ای تیره است و در زمستان تقریبا برنگ قرمز در می آید .اندازه پشم تولیدی آنها بیشتر از پشم شتران یك كوهانه ، و میزان پشم در بالای دستها ، زیر گردن و بالای گردن بیشتر از سایر جاهای بدن است .میزان تولید پشم نژاد پا بلند كمتر از میزان تولید پشم نژاد پا كوتاه است . خصوصیات این نژاد عبارتد از : داشتن دو كوهان گرد و برجسته متمایز است كه كوهان اول بر روی استخوان خاجی قرار داد . قسمت بالای این كوهانها نیز پوشیده از پشم های بلند است . كه رنگ آنها معمولا ً تیره تر از رنگ پشم سایر اجزای بدن است ، این شتران همچنین دارای گردنی ستبر و قوی می باشند كه آنان را برای حمل بار یاری می دهد ، ستون فقرات پوشیده از گوشت است (كوهان ها در مقایسه با كوهان های شتران پا كوتاه ، از یكدیگر فاصله بیشتری دارند.) پاها كشیده و بلند است ، و دست ها كوچكتر از پاها بوده و قسمت بالائی آن ها پوشیده از پشم انبوه است . این شتران توسط عشایر « ایل سون » نگهداری می شوند .آمار دقیقی از آنان در دست نیست و تعدادشان در حدود 40 نفر شتر است .

2- شتردوكوهانه پاكوتاه :
این نژاد نیز در استان های اردبیل و آذربایجان شرقی وجود دارد ، رنگ پشم آنها قهوه ای و قهوه ای تیره است . میزان تولید پشم آن ها بیشتر از نژاد پابلند است . این نژاد نیز در دشت مغان و در نزد عشایر «ایل سون » نگهداری می شود . از این نژاد نیز برای باركشی استفاده می شود . تعدادشان بسیار اندك است و در حدود 30-40 نفر است.میزان گوشت آنان با میزان گوشت پابلند مساوی است ، اما میزان تولید پشم آنان از میزان تولید پابلند بیشتر است ، پاهایشان در مقایسه یا در مقایسه یا نژاد پا بلند كوتاه تر است. ارتفاع این شتران در مقایسه با ارتفاع شتران پابلند كمتر است و كوهان ها در شتران پاكوتاه نزدیك به هم می باشند.

3 - نژاد شتر آمیخته :
شتر آمیخته شتری است كه از تلاقی شترهای دوكوهانه ویك كوهانه بوجود می آید . این روش در كشورهای روسیه ، افغانستان ، ایران و تركیه رواج دارد. نسل F1 حاصل از این تلاقی در كشورهای مختلف بنام های گوناگون خوانده می شوند . مثلا در تركیه تولو Tulu ، در عربستان سعودی ماجن Majen ، در تركمنستان اینر Iner ، و در قزاقستان بوتوآر Bertuar گفته می شود . در ایران نیز ، نسل F1 چنانچه شتر نر بود به آن بوغور Boghor و چنانچه ماده بود هاچامایا Hachamaia نامیده می شود . بطور كلی نسل F1 از این نوع تلاقی اكثراً بزرگتر و سنگین تر از پدر و مادر خود می باشند.چنانكه بلندی آنها به 23/2 متر و وزن بدن به 900تا950 كیلوگرم می رسد. بدین جهت بیشتر از آنها برای باركشی و شخم زنی استفاده می شود . كار با آنها آسان تر است چون آنها صبور تر بوده و همچنین این شتران زودتر از شتران یك كوهانه و دو كوهانه بالغ می شوند.
نسل F1 را اگر با شتر نر دو كوهانه آمیزش دهند حاصل آن شتر دو كوهانه خواهد بود كه تنبل ، كودن ، ضعیف و غیر طبیعی ( آنورمال )است ، بدین جهت از تلاقی نسل F1 به بعد توصیه نمی شود . تعداد شترهای آمیخته در حدود 200 نفر شتر است.
شتر آمیخته دامی است پر قدرت كه بوسیله پالان مورد استفاده قرار گرفته من حیث المجموع خوش اندام بوده و سر كوچك بی نهایت ظریف ، سر و گردن كوتاه خیلی كشیده ، دم كوتاه ، كرك های دراز و مجعد روی پیشانی و قفا ، و زیر چانه دارد و لب تحتانی و سر و گردن و سینه و ساعد و دم آن كشیده است ، و همانطور كه گفته شد این شتران ، شترانی چاق و سنگین هستند كه با ظرفیت كار شدید تناسب دارند.

نژاد یك كوهانه :
اكثریت شتران كشور را شتران یك كوهانه تشكیل می دهند كه این شتران در چهارده استان كشور پراكنده اند، كه این استانها عبارتند از سیستان و بلوچستان ، خراسان، یزد ،كرمان ، گلستان سمنان ، هرمزگان ، بوشهر ، فارس ، خوزستان ، اصفهان و آذر بایجان شرقی ، اردبیل و قم كه از این میان بالاترین تعداد شتران در دو استان سیستان و بلوچستان و خراسان وجود دارد . شتران یك كوهانه ایران دارای تیره های مختلفی اند كه ما در اینجا به بررسی این تیره ها بصورت اجمالی می پردازیم .


1- شتر تركمن :
شتر یك كوهانه با چثه ای قوی است كه جزو شتران شیری می باشد بیشتر در منطقه تركمن صحرا ، گرگان و گنبد و شمال استان خراسان پراكنده اند و جمعیت آن در حدود 3300 نفر می باشد . شتر تركمنی ز لحاظ سواری نیز مورد استفاده قرار می گیرد حد متوسط بار برای شترهای متوسط الجثه 140 كیلوگرم است كه می تواند آن را روزانه تا مسافت 35- 45 كیلومترحمل كند.تركمن ها شتر را به اسامی متفاوتی می خوانند :بارگار ، ارونا ، لوك، مایا، كایونف بلخی ، نرجا و غیره . رنگ شتر تر كمن معمولا ً از قهوه ای روشن تا قهوه ای تیره است. پشم آن تا حدودی مجعد است كه این صفت آن را از سایر شترها متمایز می سازد . در گذشته های نه چندان دور ، تجار شتر آذر بایجانی به منطقه تر كمن صحرا می رفتند و این شترها را از تركمن ها می خریدند و به شاهرود و سایر شهر ها می بردند . به همین جهت است كه تعداد اندكی از این شتر ها در آذربایجان شرقی نیز دیده شده اند . پشم شتر تر كمن را هر سال در بهار می چینند و پشم چینی كار مردان تركمن است . براساس آمار اداره كشاورزی گنبد كاووس (1364) تعداد شتران تركمن در حدود 3000 نفر بوده است كه از این تعداد هزار نفر در حومه گنبد كاووس و هزار و سیصد نفر در مراوه تپه و هفتصد نفر در « داشلی برون » بوده است . در طی بررسی هائی كه گوكلانی (1366) بر روی شتر تركمن نموده است اظهار می دارد كه اسدیته شیر این شتران (21/0 %) وزن مخصوص آن (1031) میزان چربی آن (16/4 %) میزان لاكتوز (24/4 %) ماده خشك(38/12%) خاكستر (77/0 %) و پروتئین (9/2 %) بوده است . میانگین طول بدن شتران تركمن 145 سانتیمتر و میانگین ارتفاع بدن 175سانتیمتر ، و میانگین دور سینه 189سانتیمتر و میانگین عمق سینه 83 سانتیمتر و میانگین تولید سالیانه كرك در حدود دو كیلوگرم و میانگین لاشه كشتار شده 187 كیلو گرم و میانگین وزن دیلاقهای متولد شده 23 كیلو گرم است .



2- شتران بلوچی
این شتران جزو نژاد گوشتی شیری هستند و در سطح استان سیستان و بلوچستان مخصوصاً اطراف زاهدان ، خاش ، ایرانشهر و چابهار پراكنده اند ، این شتران كم پشم هستند و حهت باركشی و سواری نیز از آنها استفاده می شود و بسیاری از كالاهای قاچاق توسط این حیوان بین مرزنشینان دو كشور ایران و پاكستان رد و بدل می گرددو با توجه به اینكه قیمت شتر در این منطقه پائین تر از قیمت آن در بسیاری از استانهای دیگر است به همین جهت بسیاری از تجار چوبدار اقدام به خرید این شتران نموده و جهت كشتار ، این شتران را به استانهای خراسان ، اصفهان و یزد ، تهران و قم و سمنان می برند .

3- شتر بندری
این شتر جزو شتران سواری و باركش است ، كه نامهای رواحیه ، جماز ، و پرنده نیز نامیده می شود این شتران كم پشم ، لاغرو بسیار تندرو هستند و ساعتی 35-45 كیلو متر طی طریق می كنند .این تیپ شتران بیشتر در استانهای هرمزان ، كرمان ، بوشهر و جنوب استان هرمزگان پراكنده شده اند .شترهای بندری سبك وزن (نر بالغ حدود 600 و ماده بالغ حدود 400 كیلوگرم ) با بدن كشیده و پاهای بلند و استخوانهای آنها در عین قوی بودن چندان ضخیم نمی باشد . سر بطور نسبی كوچك پیشانی برجسته ، گردن باریك ، كوتاه و عضلانی بوده و در محل الصاق به شانه فرم متناسبی دارد .قسمت عقب بدن كوتاه ، عضلانی و شیب دار است . رانها فشرده و عضلانی بوده و با مشاهده از عقب زیاد فاصله ندارند . پوست نازك و موهای كوتاه و فشرده دارند .

4- شتر كلكوئی
منطقه اصلی محل زیست این شتر استان فارس بوده است ، و در حدود دویست سال پیش با ایل كلكوئی از فارس به اطراف قم برده شد و هنوز در اطراف قم و تهران موجود اند از این شتران قبلا جهت باركشی و سواره در ارتش استفاده می شد و هنگی بنام شتران جماز وجود داشت كه در حقیقت بخش سواری نظام ارتش را تشكیل می داد . و ایل كلكوئی وظیفه نگهداری این شتران را بر عهده داشت و پس از فروپاشی هنگ شتران جماز و گرایش افراد ایل كلكوئی به شهرنشینی تعداد شتران این ایل روز به روز كاهش گذاشت و اكنون گله های پراكنده از این شتران در كویر قم ، و مسیله تا دریاچه نمك پراكنده اند . وزن نر بالغ 800 كیلورم و ماده بالغ حدود 600 كیلوگرم است و ارتفاع نرها حدود 1888 سانتیمتر است و حدود 1500 نفر از این نژاد بطور ناخالص وجود دارد .

منبع :
ماهنامه مزرعه ، شماره 11 ، بهمن واسفتد 1376 ، ص73 - 78

   


قسمت دوم مقاله تولید شیر شتر :

جدول شماره (12) : مقایسه میزان اسیدهای چرب در شیر انسان ، گاو ، بز با شیر شتر

نام اسید چرب

شیر گاو %

شیر بز %

شیرانسان%

شیر شتر

محلول

خاكستر

K4  بیوتریك

K6  كبروئیك

K8  كابریلیك

K10  كابریك

K12  لوریك

K14  میرستیك

K16  پالمتیك

K18  سیتاریك

K10-18 دولیبك

K20-18  لینولیك

90/2

90/1

79/0

59/1

85/5

70/19

10/15

30/14

90/31

50/4

60/2

90/2

70/2

80/4

30/3

30/10

60/24

50/12

50/28

20/2

--

--

--

--

45/5

65/5

30/18

10/3

10/34

10/25

35/2

-

18/0

50/0

75/0

54/9

20/29

10/12

21/27

59/2

00/1

--

50/0

10/0

50/0

00/10

50/31

00/14

00/25

00/3


جدول شماره (13) : نمایانگر آنالیز كرومانوگرافی چربی شیر شتر
 

میزان

نسبت %

اسید پالمتیك

اسید اولئیك

اسید سیر ستیك

اسید پالسیتواولیك

میزان عمل هضم پروتئین

میزان پروتئین خام

میزان كازئین

7/26

5/25

4/11

11

4/81

96/2

90

منبع : گروه تحقیقاتی شتر : دانشگاه الفتاح – فرهنگستان ملی علوم طرابلس 1988
كتاب الابل فی الوطن العربی ص 223

جدول شماره (14) : میزان پروتئین در شیر برخی از حیوانات اهلی (%)

نام حیوان

پروتئین كلی

كازئین

البومین و گلوبولین

شتر

گاو

اسب

45/4

40/3

20/2

22/3

70/2

25/1

23/1

70/0

95/0

منبع : تربیه الجمال فی التحاد السوفیتی 1972 م.
كتاب الابل فی الوطن العربی ص 223

جدول شماره (15) : مقایسه میزان اسیدهای آمینه در شیر شتران دو كوهانه و یك كوهانه
 

نام اسید آمینه

شیر شتران دوكوهانه ((**%

شیر شتران یك كوهانه(*)%

لیسیتین

لیسیتین+ارپنین+هیستدین

اسید اسپاراجین

سیرین

گلسین

اسید گلوماتیك

ارجنین

لیسین

هیستدین

برولین

تیرونین

الانین

تیروسین

میتونین

والین

لیسین+ایزولیسین

لیوسین

گلوتامین

فینیل آلانین

نشادر

 

57/0

88/0

77/4

47/6

83/0

86/14

--

--

--

--

63/4

40/3

46/3

96/3

50/8

24/21

--

--

--

--

--

05/16

65/7

90/5

57/1

--

15/3

40/10

50/2

30/13

90/6

05/3

80/5

50/3

40/7

00/14

6/7

40/23

70/5

72/1


منبع : * نشره منظمه الاغذیه و الزراعه العالمیه (الا بل و لبنها ) الانتایج الحیوانی و صحته روما 1982
** كتاب تربیه الجمال فی التحاد السوفیاتی 1972 م.

جدول شماره (16): خواص شیمیائی و طبیعی چربی شیر شتر
 

خاصیت

متوسط

متغیرات

متوسط مقدار چربی

مقدار شكست نور

در 60 درجه

درجه ذوب

درجه انجماد

عدد استر

 

عدد ید

 

 

اسیدیته

1/5 %

 

451/1 %

4/41  درجه

0/32  درجه

200 میلیگرم هیدروكسید سدیم

 

--

 

 

 200 میلیگرم هیدروكسید سدیم

 

5/4- 6/5 %

(بیشترین مقدار در تابستان)

449/1- 453/1

3/38- 2/44

2/27- 2/37

190- 205

 

5/45- 7/70

 

 

2/0 – 5/0

 

جدول شماره (17) : مقایسه میزان متوسط تعداد و قطر گلبولهای چربی در حیوانات اهلی

نام حیوان

تعداد گلبول های چربی/ سانتی مترمكعب

قطر گلبولهای چربی / میكرومتر

گاومیش

گاو

گوسفند

بز

شتر

71/1×109

81/1× 109

61/3 × 109

64/2 × 109

409/5 × 109

34/4

65/ 3

14/ 3

25/ 3

90/ 2

دول شماره (18) : تركیب شیمیائی شیر شتر لیبی در طی دو دوره شیر دهی

محتویات

طی شش ماهه اول

طی شش ماهه دوم شیر دهی

متوسط

انحراف نسبی

متوسط

انحراف نسبی

چربی

پروتئین

لاكتوز

آّب

خاكستر

حجم یونهای هیدروژن

30/3

30/3

61/0

02/87

82/0

82/6

89/0

59/0

49/0

2/3

09/0

92/0

66/3

53/3

10/4

30/87

15/1

20/6

92/0

54/0

50/0

6/3

12/0

91/0

منبع : گروه بررسی شتر – دانشگاه الفاتح ،‌انجمن ملی تحقیقات علمی طرابلس هزارو نهصد و نود و ه

   


گیاهان مرتعی مورد استفاده شتر:

گیاهان مرتعی یكی از منابع غنی مورد استفاده در تغذیه شترها به شمار می رود و معمولاً شترها در مراتع ، برخی گیاهان را بر سایر گیاهان ترجیح می دهند . در این مقاله سعی بر این شده است كه به معرفی گیاهان مرتعی ای كه شترها آنها را بر سایر گیاهان ترجیح می دهند پرداخته شود با این امید كه مورد استفاده دست اندركاران قرار گیرد .

1ـ خار شتر Alhagi comelorum :
از خانواده پروانه آسیاها papilionacees و از بقولات (لكومینوز) می باشد . این خانواده دارای كاسبرگ زنگ مانند با پنج دندانه كوتاه می باشد. میوه این خانواده ناشكوفا است، دانه ها در داخل نیامك پهلوی هم و نامرتب قرار دارد. این گیاهان دارای ساق های منشعب خاردار می باشند و برگ ها ساده و كامل می باشد. این گونه در تمام نقاط ایران، سمنان، خراسان، آذربایجان، سیستان و بلوچستان، هرمزگان ، كرمان، یزد و خوزستان وجود دارد. این گونه خود به دو زیر گونه تقسیم می گردد یكی دارای برگ های درشت بوده و دیگری دارای برگ های ریز می باشند .
خار شتر گیاهی است چندین ساله كه در تمام خاك ها می روید و مخصوص خاك های فقیر می باشد و حتی در خاك هائی كه دارای قشر سفیدرنگ نمك می باشد می روید . ریشه این گیاه خیلی عمیق است و تا 5 ـ 6 متر هم می رسد و از این لحاظ در مقابل كم آبی مقاومت زیاد دارد . خارشتر گیاهی است مقاوم به سرما و تا ارتفاع 400 متری مشاهده گردیده است و در برخی مناطق همچون بلوچستان بیشترین غذای شتر به طور معمول از گونه خارشتر است . بیشترین زمان مناسب تولید و برداشت علوفه خارشتر در زمان گل دهی و بذردهی می باشد .

تصویر شماره ( 1 ) ـ تصویر گیاه خار شتر

( منبع كتاب « گل ها وگیاهان مناطق خشك ونیمه خشك وكویری ایران » جلد اول ص 62 )


2ـ گورگیاه Andropogon spp :
گیاهی است انبوه، گسترده، خشبی و خوش خوراك كه با چندین مرتبه رشد مجدد در سال نسبت به چرای مفرط مقاوم می باشد . سنبله های این گیاه بر روی هر گره محور اصلی سنبله به صورت بندبند قرار گرفته است . بعضی از این انواع دارای دم گل بلندی است كه گاهی سنبله آن عقیم و پوشیده از موهای ظریف می باشد . ساقه های این نباتات سخت بوده ، سنبلچه ها در یك سنبل مركب قرار گرفته است و چنانچه این گیاه بیش از حد رشد نماید خشبی شده از كیفیت علوفه ای آن به میزان فراوانی كاسته می گردد . این گیاه از غرب اروپا تا مركز آسیا پراكنده می باشد ودر ایران نیز وجود دارد .
دوگونه از این گیاه بنام های A.Faveolatus و A.KellerI در سومالی مورد تغذیه شترها واقع می گردند .

3ـ مزج Spp Aristida
گونه ای است پر پشت و كلاف مانند با ریشه های قوی و ساقه های كوتاه ، برگ های این گیاه باریك بوده و خوش خوراكی متوسطی دارد . این گونه در برابر زمستان های خیلی سرد به مراتب بهتر از تابستان های گرم مقاومت می كند و به طور وفور در مناطق كم و بیش خشك ایران از خوزستان تا خراسان و از بلوچستان تا قسمت های خشك آدربایجان وجود دارد . این گیاه از گندمیان ایده آل برای مناطق خشك و شنی بوده به شرط اینكه شن زیاد متحرك نباشد .
این گیاه چرای مفرط را به خوبی تحمل نموده و به آسانی تولید بذر می نماید چهار گونه از این گیاه به نام های A.Kelleri و A.Pallida و A.Plumosa و A.Pungens مورد تغذیه شتر قرار می گیرد .

4ـ اتریپلكس Atriplex Spp
گیاهی است كه همیشه سرسبز است و چنانچه بدان توجه كافی شود می تواند به ویژه در تابستان و پائیز كه اكثر گیاهان از بین می روند پروتئین زیاد و علوفه آبداری تولید نماید . در برخی مواقع میزان ویتامین A این گیاه در یك گرم حتی به بیش از 35 میلی گرم می رسد . ریشه های این نبات راست و عمیق است و گاهی نیز به عمق چهار متر می رسد . شاخ و برگ این نبات با گسترش زیادی كه دارد به صورت درختچه ای درآمده مانع جریان آب می شود چون شاخ و برگ این گیاه زیاد بزرگ می شود به همین جهت بایستی شاخه های اضافی جهت تعلیف چیده شود .
برای مناطقی كه خاك های شور و حدود 200 میلی متر بارندگی دارند باز كاشت نهال های 3 تا 4 ماهه آن امكان پذیر می باشد . گیاهی است مقاوم به سرما و گرما و حرارت های 15 تا 40 سانتی گراد را تحمل می كند و كم و بیش در اكثر نقاط كشور وجود دارد .
گونه این گیاه به نام های A.Halimus , A.Leucoclada و A.Canescens مورد تغذیه شتر قرار می گیرد .

5ـ علف پشمكی Bromus
گیاهی است با برگ های باریك و آویزان، كه دارای ریشه نسبتاً عمیقی است و در مقابل خشكی و گرما مقاوم می باشد و به همین جهت نیز قادر است در تابستان گرم به رشد ونمو خود ادامه دهد. گیاهان این جنس را در اوایل رشد می توان به وسیله برگ های بلند و باریك و كركدار آن كه به طور محسوسی در جهت عقربه های ساعت پیچ خورده است شناخت و چنانچه نشاء های جوان را به آرامی و با دقت از خاك خارج نمائیم معمولاً دانه به قاعده ساقه چسبیده است . كشت مخلوط آن با یونجه به علت خوش خوراكی ویژه ای كه دارد بسیار مناسب است .

شترها بر انواع مختلف این گیاه تغذیه می نمایند .

6ـ خورنال Cenchus Spp
گونه ای است چمنی، انبوه و كلاف مانند و مخصوص مناطق گرمسیری و نیمه گرمسیری است كه پراكندگی جغرافیایی آن زیاد می باشد . این گیاه با آب و هوای مختلف تطابق دارد ولی در مقابل سرما حساس می باشد و كیفیت خوش خوراكی آن خوب است و به علت جوانه زدن آسان و رشد سریع در مقابل چرای مفرط مقاوم است .
گونه های مختلف این گیاه كه شتر از آنها تغذیه می كند عبارتند از C.Bifiorus و C.Ciliaris و C.Setigerus و C.Citearis . این گیاه در مناطق خیلی گرم ایران از خوزستان تا بلوچستان دیده می شود . درخوزستان و جنوب فارس گونه C.Ciliaris فقط در دامنه های سنگلاخی و صخره ای تا ارتفاعات 800 متر دیده می شود . در حالی كه در بلوچستان به طور فراوان به صورت توده هائی در زمین های مسطح شنی یافت می گردد . این گیاه مناسب ترین گونه جهت احداث مراتع مصنوعی دائمی آبیاری شده و یا بدون آبیاری در جنوب ایران بویژه بلوچستان و نواحی گرم خوزستان و فارس ،كه كمتر از 250 میلیمتر بارندگی دارد ، می باشد .


7ـ چبر POA Spp
چبر گیاهی است چندین ساله و از تیره گرامینه . این گیاه به علت داشتن پیازهائی در قسمت های زیر زمینی بخوبی می تواند زمستان های سخت را به سر برده و در اوایل بهار به رشد و نمو خود ادامه دهد . چبر دارای گونه های متعددی است . این نبات علوفه ای به انگلیسی موسوم به Blue grass و به علت غنی بودن مواد غذائی اهمیت ویژه ای دارد كه به عنوان علوفه سبز جهت چراگاه مورد استفاده قرار می گیرد . برخی از گونه های علوفه ای چبر دارای خوش خوراكی خاص و ارزش تغذیه ای مناسبی می باشد. این گیاه در اكثر مناطق كشور پراكنده است . دو گونه از این گیاه به نام های P.Buibosa و P.Sinaica كه در منطقه مدیترانه می رویند مورد استفاده شتر قرار می گیرند .

8 ـ علف شور Salsola rigida
گیاهی خثبی است از خانواده كنوپودیانه با قاعده چوبی و قوی و ساقه های كاملاً راست كه در قاعده گسترده می باشد . این گیاه دارای برگ های باریك، ریز و فشرده ای است كه مدت زیادی از سال را رشد نموده و در پاییز بارور می گردد . علف شور گیاهی است خوش خوراك كه همیشه مورد چرای مفرط قرار می گیرد و بعلت نرسیدن به مرحله دانه دهی ازدیاد طبیعی آن به سختی امكان پذیر است .
علف شور به میزان فراوان در جنوب غربی تهران و هم چنین در شمال غربی و جنوب ایران و در استان سیستان و بلوچستان و هرمزگان و خراسان به چشم می خورد، این نوع علف شور نیز مانند S.Vermiculata واقع در كویرهای سوریه و هم چنین سایر گونه های دائمی آن ، در اراضی شور به عمل نمی آید. این گیاه یكی از بهترین گیاهانی است كه در مناطق غیر شور ولی كم باران می تواند كاشته شود. انواع علف شور خود را با خاك های فقیر و خاك های جلگه ای دشت نخورده وفق داده ، در خاك های حاصلخیز نواحی نیمه جلگه ای نیز رشد می نماید .
گونه های دیگری از این گیاه كه مورد تغذیه شتر قرار می گیرد عبارتند از S.Foetida ، S.Kali ، S.Spionsa و S.Vermiculata .

9ـ برشنك Pennisetum Spp
یكی از انواع ارزن است كه برای چرا و سیلو مورد استفاده قرار می گیرد . این نباتات برای رشد و نمو و تولید محصول رضایت بخش احتیاج به خاك های غنی و حاصلخیز دارد . در شرایط مناسب علوفه سبز فراوانی تولید می كند و در یك فصل می توان از آن چندین علوفه برداشت نمود . این گیاه دارای اكوتیپ های زیادی بوده و در مناطق گرمسیری فارس و خوزستان وهرمزگان به طور طبیعی می روید و در اراضی پرشیب و سنگلاخی برای جلوگیری از فرسایش خاك كشت می شود . برشنك علاوه بر این كه مورد استفاده بز و سایر دام ها می توان قرار گیرد یكی از روئیدنی های مورد استفاده شترمی باشد .

10ـ خیـــو Sporobolus Spp
گیاهی است یكساله یا دائمی با سنبله های منفرد و ساقه های خشبی و سفت و مغزدار. بذرهای این گیاهان به علت پوسته سفت و سخت مدت زیادی قدرت زایش خود را حفظ نموده می تواند حتی چندین سال در شرایط طبیعی به صورت خفته باقی بماند . ساقه های بذر دهنده راست، صاف و خشبی است كه طول آنها تا یك متر نیز می رسد . چنانچه دقت گردد در رأس خوشه این انواع ، گل منفردی كه به بذر نشسته دیده می شود . علوفه حاصل از این گیاه به صورت برگ های باریك اكثراً از سطح زمین یعنی قاعده گیاه خارج شده در زیر ساقه گل دهنده مجتمع می گردد .
ریشه این گیاه پراكنده می شود و به علاوه تا عمق مناسبی در خاك فرو می رود. این گیاهان با اغلب خاك ها سازش دارد ولی به طور كلی خاك های شنی برای آن ها بهتر است و در خاك های مرطوب قلیائی عملكرد بیشتری دارد . علوفه خشك انواع این گیاه ارزش غذائی چندانی ندارد .
از این خانواده دو گونه S.Brockmanii S.Margwatus مورد مصرف شتر قرار می گیرد .

11ـ علف چمنی (چچم) Lolium Spp
این گیاه برای حیوانات دارای كیفیت علوفه ای مناسبی است. در صورت چرای مفرط و برداشت مكرر در چراگاه ها تولید بذر می كند و چنانچه رطوبت و مواد غذائی كافی برای رشد در دسترس این گیاه قرار داده شود می توان از آن در یك فصل چندین مرتبه محصول برداشت نمود . چچم را می توان در پاییز و بهار كشت نمود، چنانچه منطقه مورد نظر دارای زمستان های سخت و سرد و خاك زراعی سنگین باشد باید زمان كشت را به بهار موكول نمود. این گیاه به علت دارا بودن برگ های ظریف و ساقه های باریك علوفه خشك مرغوبی تولید می كند .

12ـ چوج Salavadora Persica
این درختچه از خانواه «سالوادوراسه» بوده كه در اطراف بندرعباس، نای بند، میناب و منطقه جاسك و چاه بهار دیده می شود . درختچه ای است همیشه سبز با شاخه های صاف و براق كم رنگ و آویزان، برگ هایش استخوانی، بیضی نیزه ای به ابعاد 5/3×2/1 سانتی متر و دمبرگ آن كوتاه به طول 5 میلیمتر گل آذین آن خوشه ای باز و محوری یا انتهایی راست میوه آن شفت كوچك سرخ رنگ می باشد .

13ـ كاورس Panicum Spp
انواع گونه های كاورس كه به تعداد فراوانی در جهان پراكنده می باشد ویژه مناطق گرمسیر است . این جنس از انواع ارزن بوده و دارای سنبله هائی كم و بیش بهم فشرده می باشد . كاورس گیاهی است علفی چند ساله كه مناطق سواحل جنوب حد فاصل بین بندرعباس و میناب در مراتع آن به حد وفور یافت می گردد . در منطقه جاسك سیریك به طرف سیستان و بلوچستان نیز گزارش گردیده است. گیاهی است خوش خوراك كه مورد تعلیف اكثر دام ها قرار می گیرد. شتر نیز از این گیاه به خوبی تغذیه می نماید. برگ های آنان پهن و غلاف برگ های بی كرك و برهنه جهت تثبت شن های روان به كار می رود . دوگونه ای از این گیاه به نام های P.Maximum ، P.turgidum جهت تغذیه شتر بیشتر بكار می روند .

14ـ كنــار Zizyphus Spina – Christi
كنار درختی است كه مخصوص نواحی گرم خشك و نیم گرم جنوب كشور است . گرچه ارتفاع درخت كنار به بیش از هفت متر می رسد ولی در منطقه به علت استفاده بیش از حدی كه در چرا از آن نشده است، این درخت به صورت درختچه درآمده است. میوه كنار در محل طالبین زیاد دارد و به عنوان میوه خوراكی برای انسان خرید و فروش می شود . كنار دارای شاخه های زیاد، بلند و نسبتاً با رنگ باز است. برگ های كنار تخم مرغی شكل و كشیده است كه از كوبیدن و سائیدن آن پودری به دست می آید كه «سدر» نامیده می شود و برای شستشوی موی سر از آن استفاده می گردد .
كنار درخت و درختچه ایست كه بیشتر برای تعلیف شتر مورد استفاده قرار می گیرد . این گیاه با خشكی، كم آبی و مناطق گرم سازش دارد .

15 ـ كهورك Prosopis Stephaniana Spreng
درختچه ایست كوچك كه در بعضی مواقع ارتفاع آن در محل به چهار متر می رسد دارای خار زیادی است كه با اشكال مورد تعلیف دام قرار می گیرد . این درختچه دارای میوه ای شبیه بادام زمینی ولی بزرگتر از آن است كه در تغذیه احشام محلی نقش مهمی را ایفاء می كند . درختچه از تیره لگومینوز است و میوه آن دارای ارزش غذائی نسبتاً خوبی است ، شتر علاوه بر استفاده از میوه آن از سرشاخه های جوان آن استفاده می نماید، برگ آن مركب و دارای تعدادی برگچه های باریك می باشد .

16ـ دونی Medicago Spp
مرغوب ترین گونه علوفه مرتعی است . این گیاه از خانواده لگومینوز بوده و به آن اصطلاحاً شبدر وحشی نیز می گویند . گیاه یكساله بوده كه در حوالی نهرهای آب مزارع نخلیلات و مركبات و خصوصاً مزارع صیفی مخصوصاً در سال های پرباران به حد كافی می روید ارزش آن در بازار از تمام انواع علوفه هرز باغات كه به صورت بسته بندی شده بفروش می رسد بالاترین می باشد .گونه ای از این گیاه به نام M.Polymorpha مورد تغذیه شتر قرار می گیرد .

17ـ استبرق Calotropis
درختی مخصوص مناطق گرمسیری است كه سرمای زمستان های آن به زیر صفر نرسد از این درخت در قدیم بالاخص در مناطق گرمسیر مثل خوزستان ابریشم تهیه می نمودند . چون اندام های این درخت شیرابه سفیدرنگی دارد اهالی معتقدند كه شیرابه آن می تواند درمان بعضی از دردها را بنماید. از این درخت علاوه بر تهیه ابریشم می توان كاغذ ، كائوچو یا در مواردی خاص علوفه تهیه نمود .
استبرق برگ های پهن و متقابل دارد كه فاقد دمبرگ بوده و پشت و روی آن را كرك های سفیدرنگ و بسیار ظریف پوشانیده است . قطر برگ های این درخت به حدود دو میلی متر می رسد . شترها معمولاً از برگ های تازه این گیاه تغذیه می كنند .

18ـ لاتـــی Crotalaria Spp
گیاهی است از خانواده «لگومینوز» بوده كه در اطراف بندرعباس خصوصاً جاده میناب بندرعباس وجود دارد . درختچه ای است كوچك كه انتهای شاخه هایش خار مانند است و برگ های آن محدود و به واسطه موهای ابریشمین خود سفید رنگ به نظر می رسد و شامل 3 برگچه است . لاتی از نباتاتی است كه صرفاً شتر آن را مورد تعلیف قرار می دهد و شترها از برگه های تازه C.Pycoostachya در موریتانی تغذیه می نمایند . شترهای ایرانی نیز از برگ های تازه C.frufuracea تغذیه می نمایند .

19ـ خارخسك Tribulus terrestris
گیاهی از نوع نباتات یكساله تابستانی است كه به حد وفور یافت می شود . این گیاه معمولاً در نواحی بیابانی ، حاشیه كویر و نقاط كوهستانی كشور وجود دارد و به علت این كه خاردار می باشد، دام های دیگر كمتر از آن استفاده می كنند اما شتر به راحتی بر آن تغذیه می نمایند .

20ـ شنبلیله Trigonella
این گیاه شبیه یونجه است با این تفاوت كه برگ آنها كوتاهتر و گل شان زرد رنگ، ریشه هایشان بسیار قوی و ساقه هایشان منشعب و نیمه راست می باشد . این انواع ویژه نواحی كوهستانی بوده و در مراتع طبیعی در گوشه و كنار یافت می شود . این گیاه به علت خوشخوراكی مورد چرای مفرط قرار می گیرد .

تصویر شماره ( 2 ) ـ گیاه شنبلیله

( منبع كتاب « گل ها وگیاهان مناطق خشك ونیمه خشك وكویری ایران » جلد اول ص 50 )


21ـ كهور Prosopis Spp
از خانواده «لگومینوز» بوده و به صورت درختانی بلند و تنومند وجود دارد محل رویش و پراكنش این گیاه در جنوب كشور، بندرعباس، جیرفت و بلوچستان است و در هرمزگان نیز در اكثر نقاط وجود دارد . برگ های آن مركب مضاعف ودارای 3 ـ 2 جفت برگچه مركب می باشد . هریك از آن ها شامل 12 ـ 6 جفت برگچه می باشد . میوه آن دو غلافه و نازك به شكل لوبیا می باشد و برای دام بسیار خوشمزه می باشد و خصوصاً گوسفند و بز از میوه آن استفاده می نمایند . شترها معمولاً از برگ خشك این درختان تغذیه می كنند و دو گونه آن به نام های P.Spicigera ، P.Africana مورد تغذیه شتر قرار می گیرد .

22ـ اسكنبیل Calligonum Spp
انتشار این گونه از مصر و عربستان و سوریه تا ایران و افغانستان و پاكستان می باشد و در نقاط مختلف خشك و نیمه خشك كشور مخلوط با گونه های دیگر دیده می شود. در بندرعباس ، جاسك، ایرانشهر، طبس، كرمان و خوزستان انتشار دارد ارتفاع این درختچه حدود 2 متر با انشعابات زیاد موجدار و بهم بافته است . برگ هایش درفشی است و سریع می ریزد طول برگ حدود 5 ـ 1 میلی متربوده و میوه دوكی شكل 13 ـ 12 میلی متر طول دارد. این درختچه مورد تعلیف انواع دام مخصوصاً شتر قرار می گیرد .

23ـ آسـه Lycium
این نباتات معمولاً در مناطق كم باران خصوصاً حواشی ساحل روئیده و به جز شترها و گاهی اوقات بزها، سایر دام ها نمی توانند از این گیاه تغذیه نمایند . این درختچه از خانواده Solanaceae می باشد. علاوه بر بندرعباس و آذربایجان، میانه، زنجان، دشت گرگان، شیراز و خوزستان و بلوچستان وجود دارد. برگ هایش باریك كشیده طول برگ ها 10 ـ 5 برابر پهنای آن است. این گیاه را در زبان محلی « زهیر» گویند .

24ـ قیــچ Zygohyllum Spp
یكی از انواع بوته هاست كه در مناطق نیمه بیابانی ، بیابانی و جلگه ای ایران به وفور یافت می شود . ارتفاع قسمت چوبی این گیاه بیش از یك متر نمی باشد . این گیاه جهت تغذیه شتر مورد استفاده قرار می گیرد و بنابر گزارشات رسیده سه گونه از این گیاه به نام های Z.atriplicoides ، Z.Album ، Z.Coccineum مورد تغذیه شتر قرار می گیرد .

25ـ گـــز Spp Tamarix
یكی از انواع درختان مناطق بیابانی و نیمه خشك است كه شتر از شاخ و برگ آن تغذیه می كند و باتوجه به منابع موجود به نظر می رسد كه شترهای كشورهای عربی از این درختان جهت تغذیه استفاده نمی كنند .

تصویر شماره ( 3 ) ـ تصویر گیاه گز

( منبع كتاب « گل ها وگیاهان مناطق خشك ونیمه خشك وكویری ایران » جلد اول ص 42 )


26 ـ گــون Spp Astragalus
گیاهی علوفه ای از خانواده «لگومینوز» می باشد ودارای انواع بسیاری است و تقریباً تمام انواع آن خوش خوراك می باشد. این انواع بسیار گوناگون است برخی علفی و یا چوبی بدون ساقه و بعضی دیگر دارای ساقه كوتاه در روی زمین و بالاخره عده ای دارای ساقه های خوابیده روی زمین یا راست می باشند . دامنه پراكندگی آن ها از آذربایجان تا فارسو از شمال تا خراسان می باشد . این گیاهان معمولاً در برابر چرای مفرط مقاوم می باشد . گیاهان این گونه دارای رشد سریع و دوام چند ساله بوده با بذرپاشی طبیعی می تواند تكثیر پیدا نماید .

تصویر شماره ( 4 ) ـ تصویر گیاه گون

( منبع كتاب « گل ها وگیاهان مناطق خشك ونیمه خشك وكویری ایران » جلد اول ص 55 )

تصویر شماره ( 5 ) ـ تصویر گونه دیگری از گیاه گون

( منبع كتاب « گل ها وگیاهان مناطق خشك ونیمه خشك وكویری ایران » جلد اول ص 56 )

27ـ تـــاغ Haloxylon Spp
درختی است كه در مناطق جلگه، نیمه بیابانی و بیابانی رشد می كند و گاهی ارتفاع آن تا چندین متر می رسد . دارای شاخ ها و شاخك های شكننده و برگ های ریزی است كه شترها به راحتی بر روی آنها تغذیه می كنند . این درخت در مناطق حاشیه مدیترانه ، مصر، سوریه، لبنان، اردن، صحرای سینا و ایران پراكنده است و بنا بر گزارش محققین ، شتر بر روی دو گونه از این گیاه به نام های H.Articulatum ، H.Salicornicum تغذیه می نماید .

28ـ نیــل Indigofera Spp
گیاهی است از خانواده « لگومینوز» چند ساله است كه بیشتر در مناطق نیمه گرمسیری می روید و در سیستان و بلوچستان، هرمزگان و خراسان یافت می شود . گونه های متعددی از این گیاه به نامهای I.ARRECTA ، I.INTRICATA ، I.SPINOSA ، I.SCHIMPERI ، I.RUSPOLI ، I.DBLONGIFOLIA مورد تغذیه شتر قرار می گیرد و شترها معمولاً از همه اجزای این گیاه جهت تغذیه استفاده می كنند .

29 ـ درمنــه Artemisia Spp
یكی از گیاهان مشخص مناطق جلگه ای می باشد كه در مناطقی مانند تهران، خراسان، كرمان و مناطق جنوبی كشور دیده می شود و اغلب با گیاهان غیر نمك دوست از خانواده اسفناج همراه است و یا جانشین آنها می گردد . دو گونه از این گیاه به نام های A.CAMPESTRIS و A.HERBA-ALBA مورد تغذیه شتر قرار می گیرند .

تصویر شماره ( 6 ) ـ تصویر گیاه درمنه

   


فیزیولوژی تولیدمثل شتر:

مقدمه :
در این مقاله مطالبی را در باره فیزیولوژی تولید مثل شتر ذكر می كنیم وامیدواریم كه این مطالب مورد استفاده علاقمندان  قرار گیرد ، به ویژه كه این اطلاعات می تواند در زاد وولد گله های داشتی شتر مفیدومثمر ثمر واقع گردد .
سن بلوغ
در بین حیوانات اهلی ، شتر جزو حیواناتی است كه دیر بالغ می شوند، به طوری كه شتر ماده معمولاً در سن سه سالگی به بلوغ می رسد ولی معمولاً شترهای ماده را پس از 4 سالگی برای زاد وولد مورد استفاده قرار می دهند (Leupold 1967) . Abdunazaroo (1971) در باره بعضی شترهای تركمن گزارش می دهد كه آنها در سن 8 تا 12 ماهگی به سن بلوغ می رسند. البته این شخص تنها فردی است كه از چنین بلوغ زودرسی گزارش كرده است و در سایر منابع علمی چنین مدتی در مورد سن بلوغ شتر ذكری به میان نیامده است.
در مورد سن بلوغ شتر نر عقاید گوناگونی وجود دارد . چنانكه برحسب نظر، Abdunazroo (1971) 8 تا 12 ماهگی و طبق نظر Singh (1969) 2 سالگی و برحسب نظر Williamson&poyn (1959) 3 سالگی و حتی طبق اطلاعات Matharu (1967) و Nanda (1956) 6 سالگی را سن بلوغ شتر نر می دانند. اما آنچه كه اهمیت دارد سن 6 سالگی است كه اكثریت قریب به اتفاق محققین این زمان را برای استفاده پرورشی پیشنهاد كرده اند .
فحلی و علایم آن در شترهای نر و ماده :
اولاً ـ مستی و علایم آن در شتر نر
دوره آمادگی جسمی شترهای نر بستگی به تغذیه و شرایط نگاهداری آنها دارد و چنانچه این شترها خوب تغذیه نشوند این دوره بیش از 4 هفته در سال به طول نمی انجامد . برعكس با تغذیه خوب و كافی این مدت به 4 ماه نیز می رسد . گاهی نیز ممكن است شترهای نر مسن تمام سال آمادگی جنسی داشته باشند ولی بطور متوسط دوره آمادگی جنسی سه ماه بطول می انجامد (Nanda 1956 ).
چنین بنظر می رسد كه آمادگی جنسی در روزهای سرد سال ظاهر و با گرم و درازشدن روز متوقف می گردد. چنانچه در نیم كره شمالی آمادگی جنسی در دیماه تا فروردین ماه و نیم كره جنوبی خردادماه تا آذرماه و درنزدیكی خط استوا زمان معین نداشته و جفت گیری در سراسر سال صورت می گیرد ( Williamson و همكارانش 1959) .
جفت گیری شتر در ایران بیشتر در اواخر فروردین ماه آغاز می گردد. (ناظر عدل 1365).

شروع مستی در شتر با افزایش فعالیت در سلول های ترشحی آلفا و بتای هیپوفیز پیشین رخ می دهد. وزن بیضه ها افزایش یافته و كام نرم رشد ملحوظی را نشان خواهد داد . افزایش وزن بیضه ها اساساً بخاطر افزایش بافت بینابینی است و اسپرماتوژنز نیز زیاد شده است هنگامی كه مستی نباشد میزان تولید اسپرماتوزوئید كم است البته نرها نیز مثل ماده ها امكان دارد در طول سال قدرت باروری داشته باشند.شروع مستی در شتر با افزایش فعالیت در سلول های ترشحی آلفا و بتای هیپوفیز پیشین رخ می دهد. وزن بیضه ها افزایش یافته و كام نرم رشد ملحوظی را نشان خواهد داد . افزایش وزن بیضه ها اساساً بخاطر افزایش بافت بینابینی است و اسپرماتوژنز نیز زیاد شده است هنگامی كه مستی نباشد میزان تولید اسپرماتوزوئید كم است البته نرها نیز مثل ماده ها امكان دارد در طول سال قدرت باروری داشته باشند.

درحالت مستی لوله های منی ساز شتر های نر دارای قطر بیشتری نسبت به دوره غیرمستی می باشند تعداد اسپرم در هر گرم از بافت بیضه 30 ـ 27 میلیون در شترهای نر خاموش و 47 ـ 36 میلیون در شتر نر مست است كه در بالاترین مقدار 3/1 میزان اسپرم گاو است. علاوه بر تغییرات فصلی، فاكتورهای طولانی مدت بر روی فیزیولوژی جنسی اثر دارند مثلاً قطر لوله های منی ساز تا 9 سالگی افزایش یافته و تعداد اسپرم نیز زیاد می شود و بعد از آن بتدریج كاهش می یابد. اما تغییرات ناچیزی در كل سلول های زاینده اسپرماتوگونی ( اسپرماتوسیت اولیه و اسپرماتید) در سنین 6 تا 18 سالگی رخ می دهد . شترن نر در طول فصل جفت گیری بعلت عدم تغذیه بتدریج ضعیف می شود.
حیواناتی كه بطور مرتب آب می نوشند اعمال فیزیولوژیكی و فیزیكی آنها در دوره مستی قوی تر از شترهای تشنه می باشد. دوره مستی تنها فاكتوری است كه ظاهراً روی تركیب خون اثر می گذارد كاهش شدید هموگلوبین و افزایش شدید لكوسیت ها دو پارامتر مهم این دوره است.
در گله های شتر به طور كلی یك شتر نر بسته به جثه یا قدرت جنگجوئی اش حالت غالب را به خود می گیرد و شترهای نر ضعیف تر از مستی می افتند و یا آنكه فعالیت كمتری نشان می دهند.
شترهای نر مست دائماً دندان های بالا و پائین خود را به یكدیگر می سایند و در فصل جفت گیری حالت تهاجمی و خطرناك به خود می گیرند و غالباً طوری می ایستند كه پاهای عقب از یكدیگر فاصله داشته و دم را محكم به آلت تناسلی خود زده و قطرات ادرار را به بغل رانها و پاها می پاشند و دراین حالت معمولاً شتر نر به دفعات مكرر ادرار می كند و گاهی حتی از خود منی می ریزد، اسهال نیز دیده می شود. در این هنگام شتر ماده فحل معمولاً جلو شتر قوز كرده و كمی ادرار می كند و شتر نر ادرار روی زمین و یا فرج او را بو كرده و و اكنش بویایی به نام فلمن Flehmen را از خود نشان می دهد .

واكنش فلمن شامل قائم نگه داشتن سر وگردن وجمع گردن لب بالایی به طوری كه لثه ها ودندان های بالا ودندان های نیش پائین ظاهر گردد. Abdel Rahmin & Nazier (1992) در طی بررسی های خود مشاهده كردند كه شتر نر با بو كردن نمونه های ادرار محتوی اسیدهای چرب پاسخ می دهد ولی تنها با بو كردن نمونه های ادرار شترهای ماده غیر آبستن و یا حاوی اسید استیك، فلمن ادا می كند. مدت زمان ادای فلمن بین 22 تا 50 ثانیه طول می كشد و آنان در این بررسی مشابه بودن جفت گیری شتر با سایر پستانداران را تأئید می نمایند با این تفاوت كه آلت تناسلی شتر به هنگام طلب جفت با شتر ماده ایستاده، نعوظ نمی گردد و این موضوع نشان می دهد كه در شترها، عشقبازی و نعوظ كامل آلت تناسلی به منظور تضمین عمل جفت گیری لازم نیست.
شترهای نر مست، در دوره مستی خود آب دهان كف آلود، نفس زدن، نگهداشتن سر به عقب، تكان دادن دم، دولا شدن با حركات ضربه ای لگن، ماده ها را تعقیب می كنند و از دیگر علایم فحلی، ترشح مایع سیاه رنگ و بدبوئی است كه بوسیله غدد اكسی پیتال ترشح می شود و شتر نر بوسیله مالش پشت سر خود به اشیاء این بو را در محوطه سلطه خویش پخش می نماید ( Gardener 1971 ) . ترشحات غدد بزاقی نیز وجود دارد و كام نر در طول مستی غالباً بیرون می آید كه این امر احتمالاً به خاطر متصاعد شدن گازهای ناشی از گوارش، از سیرابی به داخل آن است. گرچه در شترهای نر اخته شده طول كام نرم افزایش می یابد اما هرگز از دهان بیرون نمی آید كه مبین این است كه كام در شتر نر طبیعی دارای رشد كامل و بیشتری است و Singh (1969) معتقد است كه این حالت فقط در شتر یك كوهانه اتفاق می افتد و اظهار می دارد ؛ یكی از علایمی كه فقط در شتر  یك كوهان گاهی مشاهده می شود، بیرون زدن پوسته سقف دهان است كه مانند بادكنك قرمز رنگی از یك طرف دهان آویزان می شود .
در هنگام هیجان جنسی، عوارض ثانویه ای از قبیل: بی اشتهائی، اسهال و عصبانیت در شترهای نر دیده می شود كه این امر باعث ضعف آنها می شود، اشخاص با تجربه روش كاملاً ساده ای برای از بین بردن هیجان جنسی و در نتیجه عوارض ثانویه آن بكار می برند بدین معنی كه در این فاصله از شتر كار بیشتر و سنگین تری كشیده و تا حدودی وضع تغذیه آنها را مختل می نمایند. چنانكه در یك گله شتر تعداد زیادی شتر نر وجود داشته باشد و فقط در قوی ترین آنها علایم هیجان جنسی ظاهر شود شتر های نردیگر كه بعداً این آمادگی را پیدا می كنند از ترس شتر قوی تر آن علایم را بروز نمی دهند و یا این كه علایم به صورت خیلی ضعیف در آن ها ظاهر می گردد. ولی چنانچه دو شترنر در یك سطح و در یك زمان آمادگی جنسی پیدا كنند این امر منجر به جنگ و ستیز بین آن ها می گردد وهر كدان از آن ها سعی می كند كه با گاز گرفتن وپرخاش ، دیگری را از میدان به بدر كند . در چنین حالتی نزدیك شدن به شترها به علت حساسیت فوق العاده آنان كار مشكل وخطرناكی است ، مخصوصاً اگر شتر ماده ای نیز در نزدیكی باشد .

 ثانیاً ـ فحلی و علایم آن در شترهای ماده :
شتر ماده تظاهرات فحلی خفیف تری نسبت به شتر نر نشان می دهد. با وجود این علایم فحلی شتر ماده را می توان بطور واضح در ماه های معینی از سال مشاهده كرد. در تحقیقاتی كه Shalash (1965) انجام داده باین نتیجه رسیده است كه شدت فعالیت تخمدان در ماه های آذر تا خرداد می باشد و طبق نظر Charnot (1969) این فعالیت بین ماه های آبان تا اوائل خرداد است .
برحسب نظر Gardener (1971) هر 30 تا 40 روز یكبار تخمك گذاری ( اوولاسیون) صورت می گیرد. این مدت برحسب اظهارات Martharu (1967) هر دوهفته یكبار می باشد كه هر بار تا 7 روز بطور می انجامد .
اولین فحلی بعد از زایمان 25 تا 30 روز بعد از آن ظاهر می شود ( Abdunzaroo 1971 ) . بهترین موقع برای جفت گیری 3 تا 4 روز بعد از فحلی می باشد. ( Gardener 1971).
شدت ظهور علایم فحلی بسته به فرد و فصل متغیر است. برای مثال درهند 14% و 13% و 55 % شترهای ماده به ترتیب دارای علایم ضعیف، متوسط و قوی فحلی هستند .
علایم ظاهری فحلی عبارتند از : بیقراری ، ‌ناراحتی و ناآرامی شترهای ماده به طوری كه این شترها دائماً در حال نالیدن، نعره زدن و صدای مخصوصی از خود در آوردن می باشند و تورم فرج و ترشح مخاطی از واژن، بلعیدن هوا و سپس جمع كردن باد در گلو و باز كردن پاهای عقب از یكدیگر و ضربه زدن بوسیله دم به قسمت خلفی بدن بخصوص هنگامی كه شتر نر حضور داشته باشد ، از دیگر علایم فحلی شتر ماده است . لبه های فرج این شترها متورم شده و بطور نامنظم باز و بسته می شود. در آزمایشات، واژن صورتی رنگ و مرطوب دیده می شود كه با پیشرفت فحلی از شدت آن كاسته می شود. سرویكس مرطوب و شل شده است بطوری كه در آزمایش مقعد چندان قابل لمس نیست . شاخ های رحم كمی متورم شده اما به سفتی شاخ های رحم گاو نمی رسد . فولیكول دوگراف لمس می شود ما جسم زرد روی تخمدان لمس نمی گردد .


جفت گیری :
استعداد یا قابلیت جفت گیری همانند آمادگی جنسی شتر نر بستگی به تغذیه و شرایط نگهداری آنها دارد. بطور كلی در شرایط طبیعی در هر دوره آمادگی جنسی، شتر نر می تواند 30 تا 40 شتر ماده را سرویس دهی نماید كه با تغذیه خوب و كافی این تعداد به 70 نفر می رسد ( Singh 1969).
Singh & prakash (1964) عمل جفت گیری را چنین توصیف می نمایند كه شتر نر دو تا سه بار به دور شتر ماده چرخیده و گردن خود را روی گردن شتر ماده قرار داده و سعی می نماید كه با گاز گرفتن شانه او را وادار به همكاری نماید. در موقع جفت گیری شتر ماده بر روی زمین می نشیند وشتر نر از عقب اورا در بر می گیرد ، برخی از شترداران برای تسهیل جفت گیری بین شتر نر وماده ، اكثراً پای شتر ماده را می بندند و بعد از جفت گیری باز می نمایند تا از جا برخیزد .
شتر ماده در موقع هدایت آلت تناسلی خود به دستگاه تناسلی شتر ماده عضلات شكم خود را جمع می كند به طوری كه محوطه لگن شتر نر با قسمت خارجی دستگاه تناسلی شتر ماده مستقیماً در مقابل یكدیگر قرار گیرند. در این حالت است كه هدایت كامل آلت تناسلی در دستگاه تناسلی شتر ماده ممكن می گردد .
گاهی اوقات شتر نر مست، شتر ماده فحل را تعقیب می كند و وقتی به او می رسد سرخود را به گردن شتر ماده می فشارد و او را وادار به نشستن می كند سپس در وضعیت چمباته سوار بر شتر ماده می شود و جفت گیری با كف كردن دهان و صدای غرغر و بیرون زدگی متناوب كام نرم و ناله كردن شتر ماده همراه است. در طول جفت گیری بقیه گله بحالت آماده باش و بصورت دایره وار دور آنها جمع می شوند . در یك جفت گیری 4 ـ 3 بار دخول یا حركت رفت آمد صورت می گیرد و در این رفت وآمدها ترشح منی صورت می پذیرد و در همین حال شتر نر می غرد و شتر ماده به عمل نشخواركردن ادامه می دهد در این موقع عضلات پاهای عقبی شتر نر بحالت انقباض در می آیند و تنفس تندتر می شود وپس از گذشت چند لحظه شتر نر حالت طبیعی خود را باز می یابد. در حین جفت گیری هر دو شتر صدای بخصوصی از خود بروز می دهند . مدت جفت گیری حداكثر 20 و حداقل 7 دقیقه می باشد ولی بطور متوسط این عمل 7/11 دقیقه بطول می انجامد ( Singh & rakash 1964). اگر به یك شتر نر اجازه داده شود ممكن است تمام روز را با یك شتر ماده بگذراند تا آن كه سرانجام او را از پای انداخته بطوری كه قادر به بلند شدن نباشد. اگر حیوان نر تحت كنترل باشد می تواند روزانه با 3 شتر ماده جفت گیری كند.
شتر نر مقدار 1 ـ 10 سانتیمتر مكعب و بطور متوسط در حدود 3 سانتی متر مكعب از منی را در هر بار جفت گیری دفع می كند و منی شتر غلیظ و لزج بوده و دارای رنگ سفیدی است و PH آن 8/7 می باشد.
و قابل ذكر كه علی رغم موفقیت تلقیح مصنوعی در گاوها و گوسفندها، تاكنون هیچ گزارش از تلقیح مصنوعی در میان شترهای ماده نرسیده است و شاید علت آن این باشد كه تخمك گذاری در شتر ماده فقط در هنگام آمیزش جنسی اتفاق می افتد .


آبستنی :
شتر ماده در مقایسه با سایر حیوانات اهلی دارای طولانی ترین دوره آبستنی است دوره آبستنی شتر یك كوهانه در نواحی گرم معمولاً یكسال ذكر می گردد و گفته می شود كه این مدت بین 345 تا 395 روز تفاوت می نماید و به طور متوسط 365 روز است ( بعاج 1990).
آبستنی رابطه مستقیمی با تغذیه خوب و كافی و روش های نگهداری صحیح و مناسب دارد و طبق نظر Terentjer (1963) می توان هر سه سال و طبق نظر Matharu (1967) هر دو سال و نیم یكبار دو بچه شتر گرفت. از شتر می توان تا سن بیست سالگی نیز بچه گرفت ( Singh 1969 ). تخمك گذاری در اثنای جفت گیری صورت می گیردو محل استقرار جنین در 24/99% از تعداد 887 نفر شتر حامله مورد آزمایش در شیپور چپ رحم بوده است. دو قلو یا سه قلوزائی در آنها بندرت پیش می آید. بطوری كه آمار جمع آوری شده توسط Shalash (1965) نشان می دهد امكان دوقلو یا سه قلوزائی در شترها 26% است. اما در عوض حدود 45/12% امكان تولید 2 یا 3 جنین وجود داشته است كه در اوایل دوره جنینی از بین می روند. علاوه بر روش های نگاهداری و تغذیه ، بیماری ها نیز نقش مهمی را در باروری بازی می كنند. Shalash (1965) در معاینه 1701 عدد رحم شترها ، 20% مورد غیرطبیعی مشاهده نمود. اما در اكثر شترها با رحم غیرطبیعی باروری صورت گرفته است . شتر ماده آبستن معمولاً دو هفته بعد از عمل جفت گیری چنانچه شتر نری برای جفت گیری به آن نزدیك شود دم خود را بالا می گیرد و فرار می كند و شترداران با مشاهده این حالت باید شترهای آبستن را از گله جدا كنند تا شتر نر در فصل جفت گیری بقیه ماده ها را بارور سازدو شترهای حامله نیز از آزار واذیت شترهای نر در امان باشند . ( Abdel Rahlm & Nazier 1992).
Musa (1969) در گزارش دیگری اظهار می دارد كه میزان تخمك گذاری دوتایی 14% است ولی میزان دوقلوهایی كه متولد می شوند فقط 4/0 % زایش هاست. جابجایی جنین از شاخ راست به چپ مكرر اتفاق می افتد ومیزان آن 7/37% ذكر شده است. وقتی هر دو تخمدان تخمك گذاری كنند جنین ها ابتدا در هر دو شاخ گسترش می یابد ولی جنین شاخ راست هنگامی كه به طول 3 ـ2 سانتیمتری برسد می میرد. در دوقلوزائی كوریون دو جنین بهم آمیختگی دارند ولی احتمالاً هم دهانی رگی الانتوئیك رخ نمی دهد ( مانند آنچه كه در گاو هست) و هیچ گزارشی مبنی بر شتر فری مارتین Free – martin در تعداد كم دوقلوزائی وجود ندارد.
مسأله دیگر اینست كه شكل جفت در شتر مانند مادیان و خوك بصورت منتشر و از نوع اپی تلئو كوریال است و كونیلدونی نیست.
مقدار مایع الانتوئیك به سرعت افزایش می یابد و از حدود 5/1 لیتر در 0 ـ 10 سانتی متری طول بدن جنین به تقریباً 6 ـ 5 لیتر در 20 ـ 11 سانتیمتر طول بدن جنین می رسد . این حجم نسبتاً ثابت باقی می ماند تا اینكه طول بدن جنین به 100 ـ 90 سانتی متر برسد و سرانجام وقتی طول بدن جنین به 107 ـ 101 سانتیمتر برسد، حجم مایع الانتوئیك در حدود 5/8 لیتر خواهد بود .
مایع الانتوئیك مشابه ادرار بی رنگ است و گاهی اوقات محتوی هیپومانز Hippomanes زرد مایل به قهوه ای است . حجم آمنیون از 13 میلی لیتر در 0 ـ 10 سانتیمتر طول بدن جنین به یك لیتر ( حجم نهایی ) افزایش می یاید. مایع آمنیونی معمولاً آبكی است ولی گاهی اوقات كدر با ذرات قهوه ای رنگ از مدفوع جنین و هیپومانز همراه است. درمرحله آبستنی كه طول بدن جنین 41 سانتیمتر بود، Musa (1969) دو غشاء آمنیونی را تشخیص داد كه عبارت بودند از : یك آمنیون حقیقی كه محتوی مایع آمنیونی بود ویك غشاء داخلی دیگر كه خیلی به جنین نزدیك بود ووفقط در محل منافذ طبیعی بدن جنین روی اورا نمی پوشاند واین منافذ بطور مستقیم به داخل محوطه آمنیونی حقیقی باز می شدند. از ماه ششم آبستنی به بعد، شیر شتر به تدریج كم شده وعاقبت متوقف می گردد .


تشخیص آبستنی :
برای تشخیص آبستنی روش های مختلف فراوانی وجود دارد و ما در اینجا به ذكر برخی از این روش ها، كه در شتر ماده به كار رفته است می پردازیم. از روشهای متداول در تشخیص آبستنی شتر و شاید یكی از بهترین روش ها ، روش ملامسه از طریق ركتوم است كه این روش در شترهای دوكوهانه توسط Barmintsev (1976 ، 1978 ) بكار رفته است. روش ملامسه از طریق ركتوم در شتر شبیه گاو است ولی باید اصول زیر را كه ویژه شتر است همیشه به خاطر داشت :
1ـ جسم های زرد بزرگ فقط در طول آبستنی وجود دارند.
2ـ 99% آبستنی ها در شاخ چپ قرار دارد.
3ـ شاخ راست خالی به طور مادرزادی كوتاهتر از شاخ چپ است.
4ـ مقدار مایع جنینی در تمام مراحل كمتر از گاو است.
از مطالب بالا چنین بر می آید كه وجود جسم زرد روی یك یا دو تخمدان علامت مطمئن و دلیل آشكاری بر وجود آبستنی است بهر حال احتمالاً جسم زرد می تواند بعد از یك جفت گیری كه منجر به آبستنی نشود تشكیل شود و نیز انتظار می رود در مواردی كه جنین در مراحل اولیه می میرد جسم زرد باقی بماند ولی در هر دو مثال بالا بعید است كه جسم زرد دوام داشته باشد .

جهت انجام ملامسه از طریق ركتوم، ابتدا اقدام به تثبیت حیوان به وضعیت نشسته نموده و دو اندام قدامی حیوان را در منطقه كارپ محكم به هم می بندیم و برای اطمینان طناب را پس از بستن به مفصل كارپ از روی گردن حیوان امتداد داد و در آن سو به مفصل كارپ دیگر می بندیم . سپس از دستیار می خواهیم كه سر حیوان را محكم گرفته و بصورت ثابت و به طرف پائین فشار دهد. و بهتر است كه آزمایش توشه ركتال را قبل از تغذیه دام انجام داد. سپس دستهارا شسته و دستكش را به دست نموده و آن را چرب می كنیم. آنگاه دست را وارد ركتوم نموده و اقدام به تخلیه مدفوع حیوان می نمائیم و باید فراموش نكنیم كه وضعیت آناتومیك شتر ماده اندكی با حیوانات دیگر تفاوت دارد. بدین معنی كه گاهی اوقات اتفاق می افتد كه بخشی از روده كلفت در فضای مابین راست روده و رحم قرار می گیرد و مانع از ملامسه رحم می گردد. به همین جهت بهتر است به هنگام وارد كردن دست، اگر به بخشی از روده كلفت برخورد شد با احتیاط این بخش را به داخل محوطه بطنی رانده و سپس به سراغ رحم و اجزای آن برویم . در شترهای غیرآبستن ملامسه و تشخیص محدوده استخوان لگن به راحتی امكان پذیر است و در آغاز باید كف استخوان لگن را لمس كرد تا بتوان رحم را كه در آن مكان قرار دارد تشخیص داد . البته در شترهای ماده مسن، رحم به میزان كمی در حفره بطنی امتداد دارد و در هنگام ملامسه ممكن است كه شخص به رباط پهن رحمی چپ یاراست بر بخورد و در هنگام ملامسه رحم شاهد عكس العمل انقباضی رحم باشد. اما شاخ های رحم در هنگام ملامسه دارای وضعیتی الاستیكی می باشند و معمولاً شاخ راست رحم بمقدار 4 ـ 3 سانتی متر از شاخ چپ كوتاهتر است .
در شترهای آبستنی به تدریج علایم آبستنی به شكل زیر ظاهر می شود :
ماه اول : یك جسم زرد حداقل روی تخمدان است و علایم آبستنی به صورت واضح مشاهده نمی شود. ولی به هرحال رحم شل بوده و درهنگام ملامسه شاخ حاوی جنین كمی پهن تر از شاخ خالی بنظر می رسد و دارای برجستگی های خفیفی است و معمولاً تشخیص آبستنی در شترهای مسن قبل از گذشت 45 روز مشكل است و به هر حال باید توجه داشت كه ملامسه خشن و غیر اصولی شتر آبستن در ماه اول ممكن است كه به سقط جنین حیوان منجر شود .
ماه دوم : حجم رحم افزایش می یابد ولی رحم هنوز داخل حفره لگنی است و در این دوره شاخ رحم آبستن متموج بوده و ضخامت آن دوبرابر شاخ رحم غیر آبستن می گردد و تخمدان در همان طرف شاخ حاوی جنین به علت رشد جسم زرد بزرگ می شود و جسم زرد به شكل برجستگی ای با پستی بلندی های فراوان ظاهر شده و قابل لمس می گردد .
ماه سوم : رحم بشكل واضحی بزرگ و نرم احساس می شود و در ملامسه موج دار احساس می شود شاخ رحم حاوی جنین بصورت استوانه بزرگی احساس می شود كه تا حفره بطنی ادامه یافته است در حالی كه شاخ رحم غیر آبستن كوچك مانده و بصورت زائده استوانه ای شكل قابل لمس است.
ماه چهارم : شاخ رحم دارای جنین از لبه لگن به داخل حفره بطنی بصورت بادكنكی گلابی شكل و به حجم سر انسان آویزان احساس می گردد. سرویكس ضخیم شده و در لبه لگن قابل لمس است. تخمدان طرف شاخ آبستن دور از دسترس است. در هیستولوژی بافت واژن ، تنها سلول های اپی تلیال دیده می شود .
ماه پنجم : رحم در حفره بطنی است حالت مواج رحم تاحدی قابل لمس است جنین گاهی اوقات قابل تشخیص است و بخشی از سرویكس نیز به داخل حفره بطنی كشیده شده است.
ماه ششم : رحم در حفره بطنی است و حدود رحم را به علت حجم بزرگ آن نمی توان تعیین كرد اگرچه سطح پشتی آن هنوز قابل لمس است . ضربان شریان رحمی نیز در این مرحله به بعد قابل لمس و مشخص است .
ماه هفتم : رحم در حفره بطنی است و به تدریج سرویكس بطور كامل به داخل حفره رحمی كشیده می شود سر و دست های جنین را می توان تشخیص داد .
ماه هشتم : سر و گردن و دست های جنین را می توان لمس كرد.
ماه نهم : حركات جنین محسوس می گردد و با دست به آرامی و به نرمی می توان به صورت پاندولی حركاتی به رحم داد و حركت جنین را حس كرد. در این مرحله پستان های حیوان كمی بزرگ می شود .
ماه دهم : حركات جنین محسوس و و ضعیت آن را می توان تعیین كرد پستان ها نیز بزرگتر شده است .
ماه یازدهم : پستان حیوان خوب رشد كرده اما شیر ندارد.
ماه دوازدهم : تقریباً جنین كامل شده است و تغییرات تشریحی مهم پیش از زایش به تدریج دیده می شود.
ماه سیزدهم : علایم طبیعی پیش از زایمان مانند شل شدن كامل رباط ساركوم ـ سیاتیك دیده می شود . در شتر ترشحات موكوسی ناشی از شكستن مهر سرویكس وجود ندارد.
البته همانطور كه در آغاز بحث گفته شده راه های تشخیص آبستنی فراوان است. ولی اكثر این روش ها دارای ارزش كاربردی در شرایط صحرائی نمی باشد و برخی از این روش ها نیز مقرون به صرفه نیست.
تشخیص آبستنی شتر تاریخچه ای دیرینه دارد. و بعاج (1990) اظهار می دارد كه در گذشته های دور، در سودان روش بسیار ساده ای جهت تشخیص آبستنی شتر به كار می رفته است و آن روش ، روش چشیدن ادرار شتر ماده بوده است و در میان قبایل بدوی افراد متخصصی بوده اند كه دارای حس چشایی بسیار قوی بوده اند و كار آنان تشخیص آبستنی در شترهای ماده بوده است و این روش از لحاظ علمی روش منطقی بوده است زیرا همانطور كه می دانیم میزان هرمون های مترشحه در ادرار شترها در دوران بارداری افزایش می یابد و این افزایش هرمون مزه و طعم خاصی به ادرار می دهد كه این مزه برای افراد متخصص می تواند معیار تشخیص باشد .
از جمله تغییراتی كه در دوران بارداری اتفاق می افتد همانا تغییر وزن مخصوص و PH مخاط سرویكس است كه این تغییر حدود 6 هفته بعد از آبستنی رخ می دهد . در مرحله رشد فولیكولی وزن مخصوص معمولاً كمتر از 009/1 و PH خنثی یا كمی اسیدی (7 < PH ) است ا زهفته ششم آبستنی وزن مخصوص از 009/1 به 014/1 و PH از 5/7 به 2/8 تغییر می كند .
هرچند باتوجه به ملاحظات دقیق فوق الذكر می توان به تشخیص آبستنی رسید . اما به نظر می رسد كه این روش تحت شرایط صحرائی عملی نیست .
درجه حرارت واژنی باتوجه به تغییرات طبیعی در شتر برای تشخیص آبستنی مشخص كننده نیست و گسترش های واژنی نیز نتایج مثبتی به دست نداده است .
تست كوبونی Cuboni روی یك سری از حیوانات كشتارشده انجام و دارای ارزش كمی است اما نتایج حداقل تا اواسط آبستنی قابل اعتماد نیست .
برخی تست های استروژن ادراری می تواند مشخص كننده باشد اما باید طول جنین 35 سانتی متر ( تقریباً 6 ماهگی ) باشد و البته دقت زیادتر هنگامیست كه طول جنین 60 سانتی متر ( 7 ماهگی به بالا ) باشد.
روش های دیگر تشخیص آبستنی مانند استفاده از دستگاه اولتراسونیك است كه استفاده از این روش از نیمه آبستنی به بعد از تهیگاه راست و یا از ناحیه مقعد قسمت بالای رحم موفقیت آمیز بوده است
روش دیگر تشخیص آبستنی تست از خارج و در طرف راست شكم و هم چنین مایه كردن پستان های دام است كه این روش فقط در ماههای آخر آبستنی جواب می دهد و در شترهائی كه برای اول بار آبستن می شوند بزرگ شدن شكم ممكن است بعنوان نشانه ای برای تشخیص آبستنی بكار رود ولی این روش هم از آنجائی كه بزرگی شكم ممكن است به دلائل دیگری نیز اتفاق افتد چندان قابل اعتماد نمی باشد .
همانطور كه در بالا گفته شد استفاده از روش اولتراسونیك روش جدیدی در این زمینه است و در سال های اخیر ( 1978 ) Schels & Mostafawi گزارش نموده اند كه از كاربرد روش اولتراسونیك روی 15 نفر شتر در ایران نتایج خوبی بدست آورده اند و از تعداد 15 نفر شتر آزمایش شده آبستن تعداد دوازده نفر آنها بطور مثبت تشخیص داده شده است .
EL-CHANNAM و همكارانش (1974) در مصر اقدام به بررسی تشخیص آبستنی با تست كوبونی در میان شتران ماده آبستن نمودند .
یكی دیگر از راههای تشخیص آبستنی آزمایش بیولوژیكی توسط بچه موش ها می باشد. AZAB & MUSA ( 1976) در سودان اقدام به گرفتن 5/0 مل سرم از 40 نفر شتر حامله و 10 نفر شتر غیر حامله نموده و این سرم ها از طریق زیر جلدی به بچه موش های مؤنث تزریق نمودند و 48 ساعت پس از تزریق ، بچه موش را كشته و رحم و بلوغ فولیكول ها را مورد مطالعه قرار دارند و مشاهده كردندكه سرم حیوانات غیرحامله، هیچگونه تغییری درارگان های تناسلی موش ها ایجاد ننمود در حالیكه سرم حیوانات حامله باعث ایجاد تورم آشكاری در رحم بچه موش ها گردید.
EL-GHANNAM و همكارانش (1974) اظهار می دارند كه در تست كوبونی بر روی نمونه های ادرار 43 نفر شتر در كشتارگاه قاهره صورت گرفت و واكنش مشكوك در نمونه هائی مشاهده شد كه طول جنین آنها 26 سانتی متر بود ونتایج مثبت، سبز درخشان فلورسن در نمونه هائی مشاهده شد كه طول جنین 26 ـ 55 سانتی متر بود و واكنش كاملاً مثبت درنمونه هائی مشاهده شد كه طول جنین 60 ـ 120 سانتی متر بود.
BHARGAVA و همكارانش (9164) در هند اظهار می دارند كه حاملگی باعث هیچگونه تغییراتی در نسبت پروتئین سرم نمی گردد . اما بعلت وجود جسم زرد در مواقع آبستنی اندازه گیری پروژسترون خون یا شیر نیز مؤثراست كه البته باید تحقیقاتی بیشتری در این زمینه صورت گیرد.
برخی از محققین اظهار كرده اند كه می توان شتر آبستن 20 ـ 15 روزه را تشخیص داد و آنها معتقدند كه شتر آبستن اغلب دمش را بالا نگه می دارد و شاید دمش را بطرف راست بچرخاند. بخصوص وقتی توسط شخصی ناحیه گردن حیوان گرفته شود، یا وقتی شتر نری به او نزدیك شود اما در حقیقت باید گفت كه تمامی این مطالب پایه علمی نداشته و Musa & Abusineina (1978) اعلام كرده اند كه دم بالا گرفتن در شترهای غیر آبستن نیز دیده می شود.
برخی از محققین معتقدند قابل اعتماد ترین روش رادیو ایمونو (Radio – immuno) می باشد.


نگهدای شترهای آبستن :
شترهای ماده در دوران بارداری باید تحت مراقبت ویژه قرار گیرند در آغاز باید این شترها را از شترهای نر دور ساخت و در صورت امكان در جائی جداگانه نگهداری كرد و نباید شترهای آبستن را به انجام كارهای سنگین واداشت. بالاخص در مراحل اخیر بارداری باید به این مسأله عنایت كافی داشت و هرچند كه شترهای آبستن از لحاظ شیردهی خشك می گردند ولی چنانچه خشك نگردیدند باید چندماه قبل از زایمان آنان را خشك كرد. تهیه غذای مناسب و كافی كه منجر به نفخ و یا پرخوری نشود از مسائل مهم نگهداری شترهای آبستن است كه بالاخص در قبل از زایمان حائز اهمیت است و همچنین در دوره آبستنی باید از دادن داروهای خطرناكی كه موجب سقط جنین می شوند مانند كورتیكوستروئیدها، استروژن و غیره خودداری كرد. از جمله اینكه داروهای مسهل شدید نیز می توانند خطرناك باشند و همچنین باید شترهای ماده را از دشت های دارای پستی و بلندی و یا گودال های عمیق دور نگهداشت زیرا كه سقوط شترهای حامله در این گودال ها می تواند باعث سقط جنین و یا عوارض ناخوشایند دیگری گردد .
زایمان :
پانزده روز قبل از زایمان پستان شتر پر از شیر می شود، قریب الوقوع بودن زایمان در شتر با شل شدن لیگمان ها و عضلات اعضای تناسلی آغاز می شوند كه در نتیجه آن دو فرو رفتگی در دوطرف دم حیوان ظاهر می گردد و تورم فرج می توان نشانه خوبی برای نزدیك بودن زایمان باشد. دام حالت خستگی پیدا نموده و اطراف واژن خون جمع شده و متورم می شود. بنظر می رسد دردهای زایمان در حیوان شدت زیادی ندارد ولی بین سه الی پنج ساعت قبل از زایمان حیوان دچار بی تابی شده و مرتباً روی زمین می خوابد وبرمی خیزد و بطور كامل تغذیه نمی نماید .
زایمان شتر را می توان به سه مرحله دردهای زایمان، زایمان و مرحله خروج جفت تقسیم بندی كرد. اولین مرحله كه مرحله دردهای زایمان است 48 ـ 24 ساعت طول می كشد و با بیقراری متناوب مشخص می شود مرحله دوم كه مرحله خروج جنین است در شتر یك كوهانه حدود 30 ـ 25 دقیقه و در شتر دوكوهانه حدود 4 دقیقه بطول می انجامد. دلیل این اختلاف ممكن است بزرگتر بودن بچه شتر دو كوهانه باشد. زایمان شتر در حالت نشسته و گاهی اوقات نیز در حالت ایستاده می باشد. میزان مایعات رحمی در موقع زایمان حدود نه لیتر می باشد و تقریباً 100% وضعیت جنین بصورت قدامی و طبیعی است. زور زدن هایی به فاصله 1 ـ 5 دقیقه وجود دارد و كیسه الانتوركوریون قبل از اینكه به فرج برسد پاره می شود.
با زور زدن های بعدی یك دست و سپس دست دیگر همراه با سر ظاهر می شود و زورزدن های بعدی منجر به خروج كامل سر و تقریباً همزمان با آن بقیه بدن خارج می شود و بنظر می رسد كه زایمان در شتر راحت تر از گاو و مادیان انجام می شود. چرا كه بدن جنین بخوبی لغزنده است و بطور طبیعی تری خارج می شود و مادر لازم نیست زور اضافی بزند. هنگامی كه جنین از مادر فاصله می گیرد یا زمانی كه مادر خیلی زود بعد از زایمان بلند می شود بند ناف پاره می شود. شتر مادر بچه خود را بو می كند و با آن به نرمی وملاطفت رفتار می كند ولی مانند سایر نشخواركنندگان آن را نمی لیسد وبدین جهت باید بچه شتر را خشكانیده و تا چند روز رویش را پوشانیده و او را به پستان های مادرش راهنمائی نمود ( Singh 1969 ) .
پس از زایمان جفت ممكن است كه همراه با نوزاد ویا نیم تا یكساعت بعد از آن دفع شود و در طی آن مادر بیقراری متناوب نشان می دهد و ممكن است چندین بار بلند شود و بنشیند. جفت اندك اندك خارج می شود گاهی اوقات غشاهای جنینی ممكن است به طور كامل خیلی زود بعد از جنین خارج شود . آنها به وسیله مادر خورده نمی شوند . نوزاد نیزپس از تلاش های ناموفق بسیار بعد از نیم ساعت می تواند روی پای خود بایستد.
از آنجاكه ممكن است شتر ماده بهنگام زایمان از ترس و ناراحتی به اطراف بدود و صدمات جبران ناپذیری به جنین و یا بچه در حین تولد وارد آورد بدینجهت توصیه می گردد كه او را بجائی محكم ببندند. شترها همانطور كه گفته شد در حالت نشسته نوزاد خود را بدنیا می آورد ( Singh 1969 ) و بندرت به كمك انسان احتیاج دارند چون نوزاد اكثراً طبیعی ( با وضعیت سر بین دودست) بدنیا می آید. وزن نوزادان بین 25 تا 52 كیلوگرمبوده ومیانگین وزن آن ها 38 كیلوگرم می باشد.
شترهای تازه به دنیا آمده در سن دو یا سه ماهگی به سرعت اضافه وزن پیدا می كنند، این افزایش وزن بطور متوسط 25 ـ 20 كیلوگرم در ماه بوده و تا سن یك سالگی میزان اضافه وزن به 10 ـ 8 كیلوگرم در ماه می رسد. كاهش میزان افزایش وزن در سال های بعد نیز ادامه می یابد و در سن هشت سالگی شترها بوزن تقریباً ثابتی می رسند.
دركشور لیبی پس از 12 هفته وزن بچه شترهای نر به 156 كیلوگرم و ماده ها به 112 كیلوگرم بطور متوسط می رسد، شترهای ماده در سال اول، دوم، سوم به ترتیب 310، 450، 530 كیلوگرم افزایش وزن پیدا می كنند وزن متوسط شترهای ماده بالغ 687 كیلوگرم می باشد، كه از 916 ـ 560 كیلوگرم متغیر است. وزن متوسط شترهای نر بالغ 830 كیلوگرم می باشد.
وزن متوسط بچه شتر سه ماهه در روسیه، در شتر یك كوهانه 6/79 كیلوگرم ( در آغاز تولد 40 ـ 35 كیلوگرم ) شتر دو كوهانه 6/87 كیلوگرم و برای دورگه ها 104 كیلوگرم است. درسن 15 ماهگی شترهای یك كوهانه 310 كیلوگرم، دوكوهانه 390 كیلوگرم و دورگه ها 410 كیلوگرم وزن دارند. در سال دوم تقریباً حدود 170 كیلوگرم بوزن آنها افزوده می گردد. در 5/2 سالگی بطور متوسط وزن شتر به 2/477 كیلوگرم می رسد. افزایش وزن از این زمان به بعد تا سن 5/6 سالگی قابل ذكر نمی باشد ( Balagovescenskii 1964 ).


تغذیه و نگهداری بچه شتر :
فاصله زمانی بین تولد تا سه هفتگی سخت ترین زمان دوره نگاهداری بچه شتر محسوب می شود. آنها در این فاصله زمانی حساس بوده و بیشترین تلفات بچه شترها در این دوره است. بچه شترها در سن یك هفتگی تا حدودی قویتر شده و می توانند مادر خود را در مراتع دنبال كنند. طبق نظر Williamson و همكارانش (1959) علت ضعف بچه شتر در دوره فوق الذكر ممكن است بعلت مقدار شیر ناچیزی است كه می خورد .
خوردن بیش از حد شیر باعث بهم خوردگی تعادل دستگاه گوارشی و اسهال و گاهی نیز مرگ آنها می گردد. بدین جهت اجباراً پستانك ها را با كیسه یا تور سیمی سبدی شكل می بندند تا بچه شتر نتواند هر زمان به پستانك دسترسی داشته باشد . معمولاً اول یك پستانك سپس دو پستانك و به مرور بقیه پستانك ها را در اختیار بچه شتر می گذارند به طوری كه در نهایت بچه شتر در سن 8 تا 9 ماهگی تمامی پستانك ها را برای شیر خوردن در اختیار می گیرد.
در قزاقستان بچه شتر روزی سه بار و هر بار فقط از 2 پستانك می تواند شیر بخورد ( Heraskov 1966).
بچه شتر در سن 4 تا 5 هفتگی شروع به خوردن علف می نماید. برای از شیر گرفتن بچه شترها باید میزان شیر مصرفی روزانه آن ها را كم كرد . در مواقعی كه وضع تغذیه رضایت بخش است بچه شترها را بعد از سن 9 ماهگی از شیر می گیرند. ولی زمانی كه وضع علوفه چندان ایده ال نباشد بچه شترها تا سن 15 ماهگی از شیر مادر استفاده می كنند.

منابع مورد استفاده :

1ـ خاتمی ، كاظم ( 1362 ) : شتر، از انتشارات سازمان تحقیقات دامپروری كشور . چاپ اول، تهران.
2ـ هورشتی، پرویز و بلورچی، محمود ( 1373 ) : باروری و مامایی در گاو تألیف دی نواكس ترجمه هورشتی و بلورچی، جهاد دانشگاهی.
3ـ كامبیز ناظر عدل ( 1365 ) : پرورش شتر از انتشارات جهاد دانشگاهی دانشگاه تبریز.
4ـ رشاد بعاج ( 1992 ) : امراض الجمال، مشروح تخرج فی لطلب البیطری، جامعه البعث كلیه الطلب البیطری حماه سوریا.
5ـ شریعه و بالحاج ( 1989 ) : دراسات اولیه علی تأثیر استخدام پروستا گلاندین PGF2d فی البل اللیبیه ـ نتائج البحوث و الدراسات فی محطه الابحاث العسه، مركز بحوث و دراسات الابل لیبیا.


6- ABDEL – RAHIM & NAZIER (1992) : 1 st international camel conference 115 – 118
7- ABDUNAZAROO (1971) : Biological characteristics of reproduction in the one humped camel. In : ABA 39/5155
8- AZAB & MUSA (1976) : Early detection of pregnancy in the camel by using biological methods (brief communication) Zuchthygiene , 11 (4) 166-168
9- BALAGOVESCENSKii (1964) : Reserve in the production of milk and meat – in : ABA 39/1436
10- BARMINJSEV (1951) : Konevodstvo (1) 138.
11- BHARGAVA. Et. al (1964) : Biochemical studies on Indian camel V- serum proteins and their variation with age. Sex, pregnancy, rut and infection – indian journal. Exp. Biol. 2,52-54.
12- EL- CHANNAM. Et.al (1974) : preliminary study on the application of cuboni test for pregnancy diagnosis in the camel- Zuchthygiene, 9 (1) , 46.
13- GARDENER (1971) : camel – the UFAW hand book on the care and mangement of farm Animal – welfare Livingstone London.
14- HERASKOV (1966) : camel milk a valuable food product , in : ABA , 34/656.
15- LEUPOLD (1967) : Das kamel – ein wichtiges Haustier det subtropen – Die Balauen Hefte fur den Tierazt 33 .
16- MATHARU (1967) : camel care. In : ABA 35/1878.
17- MUSA (1969) : M.V.Sc. Thesis, university of khartoum (cited by Higgins).
18- MUSA & ABUSINEINA (1976) : Acta veterinaria , Beograd (26) 107.
19- MUSA & ABUSINEINA (1978) : veterinary Record (102) 7 .
20- NANDA (1956) : camels and their Management – indian council of agricu;tral research, New Dehli india.
21- SCHELS & Mostafawi (1978): ultrasonic pregnancy diagnosis in the camel – Animal Reproduction Science, 1 , 1 , 19 – 23 .
22- SHALASH (1965) : some reproductive aspects in the female (1) 103 – 107.
23- SINGH (1969) : camel – in : Domestin Animals Verry / Mystic conn.
24- SINGH & PRAKASH ( 1964) : Mating Behavioror in camel – the indian . vet. J . 941) 475 – 478.
25- TERENTJEV (1963) : camel breading in astrakhan provine – in : ABA 31/2415 .
26- WILLIAMSON & PAYNE (1959) An in torudcdction to animal husbandry in the tropice. London.

   


كلیاتی درباره شتر :

مقدمه
مقاله حاضر در حقیقت متن كامل نشریه ای است كه توسط سرپرست آموزش سازمان تغذیه و كشاورزی وابسته به سازمان ملل متحد در افغانستان و اتیوپی تدوین شده است و توسط مركز آموزش دامپزشكی وزارت كشاورزی یمن به زبان عربی ترجمه شده است و از این زبان به فارسی ترجمه شده است .

اطلاعات عمومی
شتر حیوان نشخوار كننده ، بدون شاخ و زوج سمی است كه به گروه پستانداران تعلق دارد . شتر دارای چهار اندام خلفی و قدامی بلند و قوی است كه هر كدام به كف پائی عریض و خشن منتهی می گردد كه دارای ناخن هائی ضعیف و رشد نایافته بوده و برای راه رفتن بر روی شن های صحرا سازگاری یافته است این حیوان دارای گردنی دراز و منحنی است . سر شتر مستطیل شكل و لب های بالائی او شكافته است . دندان های پیش و نیش وی قوی و برنده است و توانائی گاز گرفتن عمیق را به حیوان داده است .
شتر آسیائی دو كوهانه است كه كوهان اول بر روی كمر و كوهان دوم بر روی كپل حیوان قرار دارد  و شتر در آن اقدام به ذخیره سازی غذا می كند . رنگ پشم این گونه شترها سرخ – خاكستری است و پشم ها به صورت انبوه و بلند در پشت گردن و در اطراف بخش بالائی اندام های خلفی و قدامی رشد می كنند. تعداد زیادی از این گونه شترها در منطقه آسیای میانه وجود دارد كه برخی از آنها جهت سواری مورد استفاده قرار می گیرند.
گونه دیگر شتر ، شتر عربی یا یك كوهانه است كه این شتر در صحراهای كشورهای عربی و آفریقائی وجود دارد .
شتر حیوان مفیدی است وكاربردهای فراوانی دارد . این حیوان علاوه بر اینكه وسیله اصلی رفت و آمد ساكنین صحراست ، از سوئی دیگر می تواند غذای آدمی و وسایل مورد نیاز دیگر را به انسان عرضه كند و انسان می تواند بوسیله تغذیه با شیر شتر و گوشت شتر ، تا هفته ها در صحرا زنده بماند . هم چنین می توان از چربی كوهان به جای كره استفاده كرد و پشم شتر را در ساختن خیمه ها ، پتو ، فرش ،‌لباس های پشمی ،‌طناب و ریسمان به كار برد . هم چنین می توان از مدفوع خشك شده شتر برای روشن كردن آتش استفاده كرد و پس از كشتار شتر می توان از پوست آن برای ساختن كفش ، و مشك و غیره ، ....استفاده كرد . شتر از حیواناتی است كه با محیط های خشك و بی آب و علف و صحرا سازگار شده واین سازگاری باعث شده است كه به خوبی قادرباشد آب و هوای گرم و خشك ، بی آبی و كم غذائی را تحمل نماید .
كوهان ، عضوئی قابل توجه در شتر است كه فقط از چربی و عضلات تشكیل شده و در آن استخوانی وجود ندارد و شتر درشرایط بی غذائی تا چندین روز می تواند با اعتماد به وجود این چربی و سوخت و ساز آن زنده بماند.
كف پای شتر حالت مخصوص به خود دارد و از دو بخش تشكیل شده است و كلفت و پهن است و مانع از این می شود كه پای شتر درشن های ریز صحرا فرو رود . چشم های شتر دارای مژگان های بلندی است كه به همراهی پلك ها ، چشم ها را از طوفان های شنی و از تابش شدید آفتاب محافظت می كند . منخرین شتر دارای شكاف های طولی است كه شتر در هنگام تنفس می تواند بینی را به خوبی از هم باز كند و بیشترین میزان هوا را وارد ریه های خود كند و در هنگام بروز طوفان های شنی بینی خود را ببندد . هم چنین شتر دارای فك درازی است كه به طور جانبی حركت می كند و می تواند عمل جویدن را به خوبی انجام دهد . شتر می تواند بیشتر از هر حیوان دیگر بی آبی را تحمل كند ‌و اكنون آشكار شده است كه شتر به علت اختلاف زیاد درجه حرارت بدنش می تواند آب بدن خود را حفظ نماید . زیرا كه از این آب برای خنك كردن بدن استفاده نمی كند . درجه حرارت بدن شتر ثابت نیست و به آهستگی همراه با ارتفاع درجه حرارت محیط بالا میرود و این بدان معنی است كه شتر آب بدن خود را از دست نمی دهد تا بدن خود را سرد نگه دارد ( كه این كار در انسان از طریق عرق كردن صورت می گیرد ) و در هنگام شب ، هنگامی كه درجه حرارت محیط پایین می رود درجه حرارت بدن شتر نیز كاهش یافته و در هنگام صبح در پایین ترین درجه خواهد بود .
دمای بدن شتر می تواند در محدوده 7 درجه فارنهایت بالا و پایین برود در حالی كه در انسان فقط در محدوده 1 درجه فارنهایت بالا و پایین می رود .

خصوصیات شتر
لب های شتر دارای وسعت حركتی خو بی است و لب بالائی به دو بخش تقسیم شده است و ملاحظه می گردد كه لب پایینی در شترهای مسن بوضوح آویزان است . در این حیوان نیز ، همانند سایر نشخوار كنندگان برروی فك پائینی شتر فقط دندان پیشین وجود دارد و این دندان ها در فك بالائی وجود ندارد . دهان شتر همیشه باز است و حیوان صداهائ بلند و آزار دهنده ای از خود در می آورد و هنگامی كه حیوان چنین صداهائی از خود در می آورد اگر به دهان او بنگریم در موخره دهان می توانیم توده ای سرخ رنگ را ببینیم كه احیاناً تا بخش جلوئی دهان می رسد و به نظر می رسد كه وظیفه این توده مرطوب كردن ناحیه انتهایی حنجره است و در نتیجه كمك می كند حیوان در برابر تشنگی مقاومت كند . ( این توده با لاخص درهنگام فصل جفتگیری ، كه شتر نر مست بدون دلیل به دیگران حمله می كند ، و بیضه ها و مثانه و اجزای دیگر بدن را گاز می گیرد ، در خارج از دهان نیز مشاهده می گردد ) .
شتر در بالای پس سر خود غده ای نرم و مرطوب دارد كه وظیفه ترشحی آ‌ن در هنگام مستی شتر است . در حالی كه بقیه اجزای بدن كاملا خشك می باشد . در ناحیه مفصل پاها ‌،پوست شتر كلفت و خشن می گردد كه به آن پینه می گوئیم این پینه ها بیشتر در جاهائی از بدن مشاهده می گردد كه شتر بر روی آنها می نشیند تا باقی بدن خود رااز اصطحكاك با زمین محافظت نماید و هم چنین شتر در ناحیه جناغ سینه نیز پینه بزرگی دارد كه شتر را در هنگام نشستن بر روی زمین در حفظ تعادل كمك می رساند . كوهان شتر یك توده چربی است كه حجم آن بر حسب شتر ، سن وی و سلامتی یا بیماری وی تغییر می یابد .
پاهای شتر به گونه ای آفریده شده است كه حیوان را در هنگام راه رفتن بر روی شن های نرم یاری كند ، ولی به هر حال این پاها با هر گونه زمینی به جز زمینهای گل آلود مناسبت دارد . اما سم های حیوان واضح و آشكار نبوده و در داخل بافت كراتینه كف پا فرار گرفته است . كف پا محكم بوده و دارای ناخن های سخت و كوتاهی در مقدمه است و هنگامی كه كف پا بر روی زمین گذاشته می شود به خوبی منبسط می گردد و باعث تثبیت پا بر روی شن ها می گردد و این در حالی است كه شتر با سختی فراوان بر روی زمین های گلی و لغزنده راه می رود .
دستگاه گوارش شتر همچون سایر نشخوار كنندگان دارای معده چهارگانه است هر چند كه هزار لای شتر ، رشد وتوسعه چندانی نیافته است . شتر دارای رفتار خاصی است . این حیوان هر چند كه حیوانی بردبار و آرام است اما احیاناً وبه صورت ناگهانی مهاجم می گردد (بالاخص در فصل جفت گیری ) و به همین جهت بهتر است كه در هنگام كار ،‌شتران نرو ماده از هم جدا گردند در اوقات دیگر شترها مطیع و آرام هستند . علی رغم اینكه در هنگام گرفتن افسار آنان و یا نهادن بار ، از خود صداهای بلند آزار دهنده در می آورند خطری نخواهند داشت و معمولا ً شتران اخته شده در مقایسه با شتران نر طبیعی آرام تر هستند . شتر نسبت به تحمل درد و در قبال بیماریها تا حدودی مقاوم تر از سایر دامها ست و هیچگونه علایم خستگی و ناراحتی از خود بروز نمی دهند . به همین جهت باید كه به دقت آن ها را تحت نظر داشت زیرا در هنگام بیماری نیزبدون هیچگونه اظهار ناراحتی هم چنان به كار خود ادامه می دهند .

نشانه های سلامتی
دامپزشكان باید در هنگام آزمایشات بالینی شتر كاملاً بر حذر باشند، زیرا كه علی رغم آرامش و تحمل زیاد ،‌این حیوان می تواند لگد بسیار محكمی بزند كه ممكن است تا شانه برسد . شتر هم چنین می تواند دست ها و پاهای خود را در محدوده وسیعی به عقب یا جلو حركت دهد بطوری كه این حیوان می تواندبا دست های خود نیز لگد بپراكند و ارتفاع لگد آ‌ن تا آرنج می رسد و گفته می شود كه شتر بعد از آن كه به انسان لگد پراكند و او را نقش زمین كرد بر روی او می نشیند .
به هر حال شتر هنگامی كه ایستاده باشد خطرناك است اما چون بنشیند آرام می گیرد و بی خطر می شود .شتر علی رغم این كه صداهای ترسناكی از خود در می آورد اما به ندرت گاز می گیرد . در هنگام معاینه دهان و سر حیوان باید در یكی از طرفین شتر ایستاد زیرا كه احیاناً شتراقدام به پرت كردن غذا و لعاب به طرف جلو می كند . جهت هر كاری باید در آغاز شتر را بوسیله طنابی بست .
شتر سالم شتری است با سر افراشته و چشمان صاف ،‌ و گوش های برجسته و كوهان دائری شكل و بدن پر با انحنای اندكی به یكی از طرفین باشد . شتر سالم باید براحتی راه برود و پینه موجود در زیر جناغ سینه اش بزرگ و بدون زخم و ترك خوردگی باشد .
دمای بدن ،‌دلیل خوبی برای شناخت سلامتی شتر است و همانطور كه قبلا ًتوضیح دادیم درجه حرارت بدن شتر از وقتی به وقت دیگر تفاوت می كند ، به طوری كه در صبح ها درجه حرارت پایین بوده و تاهنگام غروب آفتاب بتدریج بالا می رود ، سپس دوباره شروع به پایین آمدن می كند . در ذیل میانگین دمای بدن شتر را در اوقات مختلف مشاهده می كنیم :

متوسط درجه حرارت میزان درجه حرارت
ساعت 6 صبح 5/97 فارنهایت از 94 تا 6/98 فارنهایت
ساعت 12 ظهر 0/99 فارنهایت از 95 تا 100 فارنهایت
ساعت 6 بعد از ظهر 6/100 فارنهایت از 99 تا 7/101 فارنهایت

درجه حرارت شتر درروز و شب های بسیار گرم به بالاترین میزان خود می رسد و ریزش باران باعث پایین آمدن درجه حرارت شتر به كمترین میزان خود می گردد و بطور كلی در هنگامی كه شتر در معرض آزار تعداد بسیار زیادی از مگس های آزار دهنده قرار می گیرد ، درجه حرارت او به دلیل درستی برای سلامتی او نخواهد بود.
تعداد ضربان قلب شتر به شدت متفاوت است ولی به طور متوسط بین 28 تا 32 ضربه در دقیقه است و می توان نبض شتر را با لمس شریان های زیر زانوی شتر شمرد . تعداد دفعات تنفس شتر در هنگام استراحت 5تا7 مرتبه در دقیقه است و اگر از 12 مرتبه دردقیقه بیشتر بود نشان دهنده این است كه شتر در وضعیتی غیر طبیعی است.

علایم بیماری
درجه حرارت حیوان در حالت بیماری بالا می رود و چنانچه درجه حرارت حیوان در ساعت 6 صبح بیش از 6/98 درجه فارنهایت و در ساعت 6 بعداز ظهر بیش از 7/101 درجه فارنهایت باشد شتر تب دار به شمار می رود . هم چنین از علایم بیماری ، بی اشتهائی ، توقف نشخوار ، افزایش میزان نتفس ، خم كردن سرو گردن رو به جلو و ریزش اشك از چشم ها بر روی گونه ها است ، شتران تب دار معمولا ترجیح می دهند كه در زیر تابش خورشید باشند و هنگامی كه شتر دچار دل درد می شود همچون اسب ها رفتار كرده و در خاك می غلتد و یا اینكه می نشیند و پاهای خود را درهر دو جفت بلند نموده و شكم خود را به زمین می فشارد و سرعت تنفس وی به شدت افزایش می یابد و گاهی اوقات شتر به تورم بافت استخوان مبتلا می شود كه در این حالت فاصله میان دم و بازدم وی زیاد می شود و هنگامی كه حیوان واقعا مریض باشد آه و ناله می كند اشك از چشمانش سرازیر می گردد و گاهی اوقات دندان های خود را به شدت به هم می ساید ، ولی این دندان قروچه در حالت مستی و هیجان جنسی و بعداز خوردن نمك نیز مشاهده می گردد.
اسهال در شتر دلیل بیماری نیست زیرا كه ممكن است كه در نتیجه تغییر جیره غذائی شتر اتفاق بیفتد وهمچنین دیده شده كه شتر در اثر ترس و یا زخمی شدن نیز دچار اسهال شود . معمولا ًمدفوع شتر نرم و یك طرف بر آمده و از طرف دیگر فرو رفته است و اگر شتر دچار یبوست گردد مدفوع وی دائری شكل ، سخت و خشك خواهد شد .

تولید مثل
شتر نر بر خلاف شتر ماده دارای فصل جفتگیری است و این فصل جفتگیری متناسب با هنگام آمادگی شتر ماده جهت باروری است، و فصل جفتگیری در نیمه كره شمالی در ماه های آخرفصل زمستان است و دوره یا فصل مستی شتر نامیده می شود ودر صورت وجود علوفه كافی فصل جفت گیری ازماه دسامبر آغاز شده و تا ماه مارس ادامه می یابد . به هرحال شتر در ماه فوریه در حالت هیجان جنسی خواهد بود و علایم این هیجان واضح و آشكار است و احتیاج به شرح فراوان ندارد . چرا كه در چنین حالتی كه كام نر حیوان بزرگ شده و از دهان بیرون می زند و این امر بسیار واضح وآشكار خواهد بود . معمولاً بزرگترین و قویترین شتر گله اقدام به باروری شتران ماده می نماید ، و چنانچه دو شتر نر در حالت مستی در یك زمان وجود داشته باشند ،‌آن دو به جنگ پرداخته و شتر پیروز است كه اقدام به جفتگیری با شتران ماده نموده و شتر شكست خورده حالت مستی خود را از دست می دهد .
در این فصل ، معمولا ًشتر نر به حیوانات دیگر و حتی انسان حمله می كند و به آنها صدمات فراوان وارد می كند و در این فصل شترها كثیف ، آزار دهنده و كم رشد می شوند و جهت جلوگیری از چنین مسائلی اقدام به اخته نمودن شتران كاری و باركش می نمایند. ولی اخته كردن اگر در شتران كمتر از 6 سال سن انجام شود ، خود باعث حدوث تغییرات ناخوشایندی از لحاظ رشد استخوان ها و عضلات و قدرت تحمل شترها می گردد. از سوئی دیگر اگر اخته كردن بعد از 6 سالگی انجام شود ممكن است كه عمل اخته كردن برایش خطرناك باشد و بهترین راه برای كنترل شتران اخته نشده در فصل مستی ، این است كه آنان را به كار سخت و طاقت فرسا به گمارند . شتر در این دوره باید تمامی وظایف خود را انجام دهد و نباید او را به حال خود رها كرد .
معمولا ًخطراتی را كه شتر می تواند به انسان وارد آورد گاز گرفتن است كه این كار به وسیله دندان های نیش خود انجام می دهد و به همین جهت بهتر است كه این دندان ها رابا سوهان سائیده و كند ساخت تا ضرر ناشی از آنها كمتر شود .
باروری شتر ماده درسن چهار سالگی شروع می شود و ممكن است كه تا مدت 15 سال به زاد و ولد بپردازد و معمولاً شتر ماده هر دو سال یك بار می زاید و مدت حاملگی شتر در حدود یك سال به طول می انجامد و شتر ماده به مدت 6-12 ماه از بچه شتر مراقبت و نگهداری می كند .
بچه شتر در هنگام ولادتش ضعیف و ناتوان است ولی بعد از 24 ساعت از زایمان می تواند به دنبال مادر خود راه برود و اگر قافله شترها در حالت حركت باشند و امكان توقف موجود نباشد معمولا ًبچه شتر تازه بدنیا آمده را در داخل خورجینی نهاده و بر پشت شتر دیگری می بندند و شتر ماده به دنبال این شتر حركت خواهد كرد .
شتر ماده روزانه (5/4لیتر ) شیر می دهد و این میزان شیر بر حسب میزان تغذیه شتر و وضعیت سلامتی او تغییر می یابد . دوره شیر دهی معمولا ً از 7 تا 18 هفته طول می كشد و بچه شتر معمولا ً در سن 15 ماهگی از شیر گرفته می شود . از شیر شتر كره نیزگرفته می شود .

تغذیه
شتر حیوانی است كه در تغذیه علاوه بر علوفه می تواند از درختان ،‌درختچه ها و علوفه خشك استفاده كند و با اضافه كردن حبوبات به جیره غذایی شتر دیده شد كه این شتران بیشتر از شتران دیگری كه فقط بر درختچه ها تغذیه می كرده اند فعالیت كاری داشته اند . ولی به هر حال تغذیه بیش از حد با حبوبات نیز می تواند خطر آفرین باشد زیرا كه دستگاه گوارش شتر توانائی هضم مقدار زیاد حبوبا ت را ندارند به همین جهت باید در جیره غذایی شتر میزان كمی ازكنستانتره و حبوبات باشد . همچون سایر نشخوار كنندگان شتر نیز باید به مقدار كافی علوفه تناول كند و همچنین باید به شتر بعد از غذا خوردن مدتی استراحت داد تا بتواند نشخوار كند . به هر حال مدت چرای شتر باید 6 ساعت در روز باشد . شتران خوردن گیاهان و درختچه های كوچك را ترجیح می دهند ولی قدرت تمیز گیاهان سمی را از غیر سمی ندارند. كاه و ساقه محصولات كشاورزی از غذاهای مفید برای تغذیه شتران به شمار می روند . شتر توانائی خوردن علوفه و گیاهان غیر ثابت و متحرك را ندارند یعنی فقط می تواند گیاهان و علوفه متصل به زمین یا درختان را بخورد . و به همین جهت برای شتر خوردن گیاهان درو شده مشكل است . به هر حال شتران قدرت تمیز غذائی ندارند و ممكن است كه اقدام به خوردن لباس ،‌گلیم ، افسار و لجام بنماید .
اما از لحاظ نوشیدن آب ،‌شتر هر چه بیشتر كار كند به آب بیشتری نیاز دارد و شتر می تواند تا چند روز بدون نوشیدن آب زنده بماند . ولی بهتر است در صورت امكان در هر روز سیراب گردد و اگر شتر در مدت زیادی تشنه بود باید در هنگام رسیدن به آب از پی در پی و به سرعت آب خوردن وی جلو گیری كرد جهت این كار باید در آغاز مقداری آب به او داده شود و سپس مدتی بعد باقیمانده آب را بنوشد .
شتران معمولا ً آب راكد را بر آب جاری ترجیح میدهند وشتر باید در هنگام ظهر كه آب گرم شده است آب بنوشد .

تعیین سن
دندان های شیری فك پایین مدت كوتاهی پس از تولد ظاهر می گردند و بعد از دو ماه هر 6 دندان پیش كامل می گردند و بعد از حوالی 12 ماه آن دندان ها سائیده می گردند ولی هم چنان برای مدت 3 سال باقی می مانند ولی در این مدت بسیار سائیده می گردند و هنگامی كه شتر به چهار سالگی رسید فاصله میان این دندانها از هم زیاد می شود و فائده آن در چرا كاهش می یابد . وقتی شتر به سن 5/4تا 5 سالگی می رسد دندان های دائمی آغاز به ظهور می كنند و در آغاز دندانهای پیش دائمی ظاهر می شود و هر سال دو دندان از دندان پیش ظاهر می گردد. و هنگامی كه شتر به سن 7 سالگی رسید تمامی دندان های فك پائینی او كامل خواهند بود و اضافه بر آن دارای دو نیش نیز خواهد بود كه در دو سوی فك پائینی وجود خواهند داشت . این نیش ها وقت معینی برای ظهور ندارند ولی معمولا ً در سن 8 سالگی كامل می گردند . اما در فك بالائی سه جفت دندان وجود دارد كه در دو سوی فك قرار گرفته اند و شبیه دندان نیش هستند و رشد و نمو آنها در سن 5-6 سالگی شروع شده و در سن 8 سالگی كامل می گردد . در فك بالائی شتر هم چون گاو دندان های پیش وجود ندارد .

شتران كار و باركش
شتران كار و باركش را باید صبح ها و غروب ها در مرتع رها كرد تا چرا كنند این شتران را نباید بیش از 8 ساعت به كار واداشت . هنگامی كه شتر سه ساله می شود می تواند بارهای سنگین را به وزن 125 تا 255 كیلوگرم و برای مسافت 23 كیلومتر در روز حمل كند . این توانائی شتر سالم در حالت شرایط معمولی است و همیشه باید توجه داشته باشیم كه شتر حیوان بردباری است و هیچگونه نشانه ای دال بر خستگی ،‌ناراحتی و تشنگی و گرسنگی و درد از خود بروز نمی دهد و به همین جهت ممكن است كه در اثر یكی از آنها ناگهان بر روی زمین بیفتد و تلف شود .
سرعت شتر در شرایط مناسب 5/4 كیلومتر در ساعت است . اما شتر سواری می تواند 125 كیلوگرم بار را بردارد و با سرعت 5/7تا 9 كیلومتر در ساعت حركت نموده و درروز مسافتی معادل 48 كیلومتر بپیماید . در هر ساعت باید ده دقیقه به شتر استراحت داده شود و ادرار شتر به میزان كم و به تدریج خارج می شود و این كار چندین دقیقه به طول می ا نجامد .
شتران در هنگام شب كه درجه حرارت محیط پایین می آید در برابر سرما حساسیت دارند به همین جهت باید رو اندازی مخصوص برای آنها فراهم كرد . شتران تا سن 15تا 20 سالگی می توانند بارهای سنگین را تحمل كنند و تا سن 30سالگی یا بیشتر می توانند بعضی از كارهای سبك را انجام دهند . بعضی از شترها ممكن است تا 50سالگی عمر كنند .
در هنگام باركشی از شتر باید توجه كرد كه زین مناسب باشد و ایجاد زخم بر روی پشت شتر نكند وچه بسا دیده شده كه درمان زخم های پهلوی شترها تا مدت ها به درازا كشیده شده است و به همین جهت بهتر است كه در زیر زین پارچه های مناسبی قرار داد تا از فشار زین بر روی شتر كاسته شود و هر از چندی باید اقدام به تعویض این پارچه ها گردد . این كار می تواند تا حدود زیادی از ایجاد زخم و جراحات بر روی پشت شتر جلوگیری نماید .
منبع : الجمل : مركز التدریب البیطری و الانتاج الحیوانی و زاره الزراعه، صنعاء ، الجمهوریه العربیه الیمنیه

   


كلیاتی درباره شتر :

مقدمه
مقاله حاضر در حقیقت متن كامل نشریه ای است كه توسط سرپرست آموزش سازمان تغذیه و كشاورزی وابسته به سازمان ملل متحد در افغانستان و اتیوپی تدوین شده است و توسط مركز آموزش دامپزشكی وزارت كشاورزی یمن به زبان عربی ترجمه شده است و از این زبان به فارسی ترجمه شده است .

اطلاعات عمومی
شتر حیوان نشخوار كننده ، بدون شاخ و زوج سمی است كه به گروه پستانداران تعلق دارد . شتر دارای چهار اندام خلفی و قدامی بلند و قوی است كه هر كدام به كف پائی عریض و خشن منتهی می گردد كه دارای ناخن هائی ضعیف و رشد نایافته بوده و برای راه رفتن بر روی شن های صحرا سازگاری یافته است این حیوان دارای گردنی دراز و منحنی است . سر شتر مستطیل شكل و لب های بالائی او شكافته است . دندان های پیش و نیش وی قوی و برنده است و توانائی گاز گرفتن عمیق را به حیوان داده است .
شتر آسیائی دو كوهانه است كه كوهان اول بر روی كمر و كوهان دوم بر روی كپل حیوان قرار دارد  و شتر در آن اقدام به ذخیره سازی غذا می كند . رنگ پشم این گونه شترها سرخ – خاكستری است و پشم ها به صورت انبوه و بلند در پشت گردن و در اطراف بخش بالائی اندام های خلفی و قدامی رشد می كنند. تعداد زیادی از این گونه شترها در منطقه آسیای میانه وجود دارد كه برخی از آنها جهت سواری مورد استفاده قرار می گیرند.
گونه دیگر شتر ، شتر عربی یا یك كوهانه است كه این شتر در صحراهای كشورهای عربی و آفریقائی وجود دارد .
شتر حیوان مفیدی است وكاربردهای فراوانی دارد . این حیوان علاوه بر اینكه وسیله اصلی رفت و آمد ساكنین صحراست ، از سوئی دیگر می تواند غذای آدمی و وسایل مورد نیاز دیگر را به انسان عرضه كند و انسان می تواند بوسیله تغذیه با شیر شتر و گوشت شتر ، تا هفته ها در صحرا زنده بماند . هم چنین می توان از چربی كوهان به جای كره استفاده كرد و پشم شتر را در ساختن خیمه ها ، پتو ، فرش ،‌لباس های پشمی ،‌طناب و ریسمان به كار برد . هم چنین می توان از مدفوع خشك شده شتر برای روشن كردن آتش استفاده كرد و پس از كشتار شتر می توان از پوست آن برای ساختن كفش ، و مشك و غیره ، ....استفاده كرد . شتر از حیواناتی است كه با محیط های خشك و بی آب و علف و صحرا سازگار شده واین سازگاری باعث شده است كه به خوبی قادرباشد آب و هوای گرم و خشك ، بی آبی و كم غذائی را تحمل نماید .
كوهان ، عضوئی قابل توجه در شتر است كه فقط از چربی و عضلات تشكیل شده و در آن استخوانی وجود ندارد و شتر درشرایط بی غذائی تا چندین روز می تواند با اعتماد به وجود این چربی و سوخت و ساز آن زنده بماند.
كف پای شتر حالت مخصوص به خود دارد و از دو بخش تشكیل شده است و كلفت و پهن است و مانع از این می شود كه پای شتر درشن های ریز صحرا فرو رود . چشم های شتر دارای مژگان های بلندی است كه به همراهی پلك ها ، چشم ها را از طوفان های شنی و از تابش شدید آفتاب محافظت می كند . منخرین شتر دارای شكاف های طولی است كه شتر در هنگام تنفس می تواند بینی را به خوبی از هم باز كند و بیشترین میزان هوا را وارد ریه های خود كند و در هنگام بروز طوفان های شنی بینی خود را ببندد . هم چنین شتر دارای فك درازی است كه به طور جانبی حركت می كند و می تواند عمل جویدن را به خوبی انجام دهد . شتر می تواند بیشتر از هر حیوان دیگر بی آبی را تحمل كند ‌و اكنون آشكار شده است كه شتر به علت اختلاف زیاد درجه حرارت بدنش می تواند آب بدن خود را حفظ نماید . زیرا كه از این آب برای خنك كردن بدن استفاده نمی كند . درجه حرارت بدن شتر ثابت نیست و به آهستگی همراه با ارتفاع درجه حرارت محیط بالا میرود و این بدان معنی است كه شتر آب بدن خود را از دست نمی دهد تا بدن خود را سرد نگه دارد ( كه این كار در انسان از طریق عرق كردن صورت می گیرد ) و در هنگام شب ، هنگامی كه درجه حرارت محیط پایین می رود درجه حرارت بدن شتر نیز كاهش یافته و در هنگام صبح در پایین ترین درجه خواهد بود .
دمای بدن شتر می تواند در محدوده 7 درجه فارنهایت بالا و پایین برود در حالی كه در انسان فقط در محدوده 1 درجه فارنهایت بالا و پایین می رود .

خصوصیات شتر
لب های شتر دارای وسعت حركتی خو بی است و لب بالائی به دو بخش تقسیم شده است و ملاحظه می گردد كه لب پایینی در شترهای مسن بوضوح آویزان است . در این حیوان نیز ، همانند سایر نشخوار كنندگان برروی فك پائینی شتر فقط دندان پیشین وجود دارد و این دندان ها در فك بالائی وجود ندارد . دهان شتر همیشه باز است و حیوان صداهائ بلند و آزار دهنده ای از خود در می آورد و هنگامی كه حیوان چنین صداهائی از خود در می آورد اگر به دهان او بنگریم در موخره دهان می توانیم توده ای سرخ رنگ را ببینیم كه احیاناً تا بخش جلوئی دهان می رسد و به نظر می رسد كه وظیفه این توده مرطوب كردن ناحیه انتهایی حنجره است و در نتیجه كمك می كند حیوان در برابر تشنگی مقاومت كند . ( این توده با لاخص درهنگام فصل جفتگیری ، كه شتر نر مست بدون دلیل به دیگران حمله می كند ، و بیضه ها و مثانه و اجزای دیگر بدن را گاز می گیرد ، در خارج از دهان نیز مشاهده می گردد ) .
شتر در بالای پس سر خود غده ای نرم و مرطوب دارد كه وظیفه ترشحی آ‌ن در هنگام مستی شتر است . در حالی كه بقیه اجزای بدن كاملا خشك می باشد . در ناحیه مفصل پاها ‌،پوست شتر كلفت و خشن می گردد كه به آن پینه می گوئیم این پینه ها بیشتر در جاهائی از بدن مشاهده می گردد كه شتر بر روی آنها می نشیند تا باقی بدن خود رااز اصطحكاك با زمین محافظت نماید و هم چنین شتر در ناحیه جناغ سینه نیز پینه بزرگی دارد كه شتر را در هنگام نشستن بر روی زمین در حفظ تعادل كمك می رساند . كوهان شتر یك توده چربی است كه حجم آن بر حسب شتر ، سن وی و سلامتی یا بیماری وی تغییر می یابد .
پاهای شتر به گونه ای آفریده شده است كه حیوان را در هنگام راه رفتن بر روی شن های نرم یاری كند ، ولی به هر حال این پاها با هر گونه زمینی به جز زمینهای گل آلود مناسبت دارد . اما سم های حیوان واضح و آشكار نبوده و در داخل بافت كراتینه كف پا فرار گرفته است . كف پا محكم بوده و دارای ناخن های سخت و كوتاهی در مقدمه است و هنگامی كه كف پا بر روی زمین گذاشته می شود به خوبی منبسط می گردد و باعث تثبیت پا بر روی شن ها می گردد و این در حالی است كه شتر با سختی فراوان بر روی زمین های گلی و لغزنده راه می رود .
دستگاه گوارش شتر همچون سایر نشخوار كنندگان دارای معده چهارگانه است هر چند كه هزار لای شتر ، رشد وتوسعه چندانی نیافته است . شتر دارای رفتار خاصی است . این حیوان هر چند كه حیوانی بردبار و آرام است اما احیاناً وبه صورت ناگهانی مهاجم می گردد (بالاخص در فصل جفت گیری ) و به همین جهت بهتر است كه در هنگام كار ،‌شتران نرو ماده از هم جدا گردند در اوقات دیگر شترها مطیع و آرام هستند . علی رغم اینكه در هنگام گرفتن افسار آنان و یا نهادن بار ، از خود صداهای بلند آزار دهنده در می آورند خطری نخواهند داشت و معمولا ً شتران اخته شده در مقایسه با شتران نر طبیعی آرام تر هستند . شتر نسبت به تحمل درد و در قبال بیماریها تا حدودی مقاوم تر از سایر دامها ست و هیچگونه علایم خستگی و ناراحتی از خود بروز نمی دهند . به همین جهت باید كه به دقت آن ها را تحت نظر داشت زیرا در هنگام بیماری نیزبدون هیچگونه اظهار ناراحتی هم چنان به كار خود ادامه می دهند .

نشانه های سلامتی
دامپزشكان باید در هنگام آزمایشات بالینی شتر كاملاً بر حذر باشند، زیرا كه علی رغم آرامش و تحمل زیاد ،‌این حیوان می تواند لگد بسیار محكمی بزند كه ممكن است تا شانه برسد . شتر هم چنین می تواند دست ها و پاهای خود را در محدوده وسیعی به عقب یا جلو حركت دهد بطوری كه این حیوان می تواندبا دست های خود نیز لگد بپراكند و ارتفاع لگد آ‌ن تا آرنج می رسد و گفته می شود كه شتر بعد از آن كه به انسان لگد پراكند و او را نقش زمین كرد بر روی او می نشیند .
به هر حال شتر هنگامی كه ایستاده باشد خطرناك است اما چون بنشیند آرام می گیرد و بی خطر می شود .شتر علی رغم این كه صداهای ترسناكی از خود در می آورد اما به ندرت گاز می گیرد . در هنگام معاینه دهان و سر حیوان باید در یكی از طرفین شتر ایستاد زیرا كه احیاناً شتراقدام به پرت كردن غذا و لعاب به طرف جلو می كند . جهت هر كاری باید در آغاز شتر را بوسیله طنابی بست .
شتر سالم شتری است با سر افراشته و چشمان صاف ،‌ و گوش های برجسته و كوهان دائری شكل و بدن پر با انحنای اندكی به یكی از طرفین باشد . شتر سالم باید براحتی راه برود و پینه موجود در زیر جناغ سینه اش بزرگ و بدون زخم و ترك خوردگی باشد .
دمای بدن ،‌دلیل خوبی برای شناخت سلامتی شتر است و همانطور كه قبلا ًتوضیح دادیم درجه حرارت بدن شتر از وقتی به وقت دیگر تفاوت می كند ، به طوری كه در صبح ها درجه حرارت پایین بوده و تاهنگام غروب آفتاب بتدریج بالا می رود ، سپس دوباره شروع به پایین آمدن می كند . در ذیل میانگین دمای بدن شتر را در اوقات مختلف مشاهده می كنیم :

متوسط درجه حرارت میزان درجه حرارت
ساعت 6 صبح 5/97 فارنهایت از 94 تا 6/98 فارنهایت
ساعت 12 ظهر 0/99 فارنهایت از 95 تا 100 فارنهایت
ساعت 6 بعد از ظهر 6/100 فارنهایت از 99 تا 7/101 فارنهایت

درجه حرارت شتر درروز و شب های بسیار گرم به بالاترین میزان خود می رسد و ریزش باران باعث پایین آمدن درجه حرارت شتر به كمترین میزان خود می گردد و بطور كلی در هنگامی كه شتر در معرض آزار تعداد بسیار زیادی از مگس های آزار دهنده قرار می گیرد ، درجه حرارت او به دلیل درستی برای سلامتی او نخواهد بود.
تعداد ضربان قلب شتر به شدت متفاوت است ولی به طور متوسط بین 28 تا 32 ضربه در دقیقه است و می توان نبض شتر را با لمس شریان های زیر زانوی شتر شمرد . تعداد دفعات تنفس شتر در هنگام استراحت 5تا7 مرتبه در دقیقه است و اگر از 12 مرتبه دردقیقه بیشتر بود نشان دهنده این است كه شتر در وضعیتی غیر طبیعی است.

علایم بیماری
درجه حرارت حیوان در حالت بیماری بالا می رود و چنانچه درجه حرارت حیوان در ساعت 6 صبح بیش از 6/98 درجه فارنهایت و در ساعت 6 بعداز ظهر بیش از 7/101 درجه فارنهایت باشد شتر تب دار به شمار می رود . هم چنین از علایم بیماری ، بی اشتهائی ، توقف نشخوار ، افزایش میزان نتفس ، خم كردن سرو گردن رو به جلو و ریزش اشك از چشم ها بر روی گونه ها است ، شتران تب دار معمولا ترجیح می دهند كه در زیر تابش خورشید باشند و هنگامی كه شتر دچار دل درد می شود همچون اسب ها رفتار كرده و در خاك می غلتد و یا اینكه می نشیند و پاهای خود را درهر دو جفت بلند نموده و شكم خود را به زمین می فشارد و سرعت تنفس وی به شدت افزایش می یابد و گاهی اوقات شتر به تورم بافت استخوان مبتلا می شود كه در این حالت فاصله میان دم و بازدم وی زیاد می شود و هنگامی كه حیوان واقعا مریض باشد آه و ناله می كند اشك از چشمانش سرازیر می گردد و گاهی اوقات دندان های خود را به شدت به هم می ساید ، ولی این دندان قروچه در حالت مستی و هیجان جنسی و بعداز خوردن نمك نیز مشاهده می گردد.
اسهال در شتر دلیل بیماری نیست زیرا كه ممكن است كه در نتیجه تغییر جیره غذائی شتر اتفاق بیفتد وهمچنین دیده شده كه شتر در اثر ترس و یا زخمی شدن نیز دچار اسهال شود . معمولا ًمدفوع شتر نرم و یك طرف بر آمده و از طرف دیگر فرو رفته است و اگر شتر دچار یبوست گردد مدفوع وی دائری شكل ، سخت و خشك خواهد شد .

تولید مثل
شتر نر بر خلاف شتر ماده دارای فصل جفتگیری است و این فصل جفتگیری متناسب با هنگام آمادگی شتر ماده جهت باروری است، و فصل جفتگیری در نیمه كره شمالی در ماه های آخرفصل زمستان است و دوره یا فصل مستی شتر نامیده می شود ودر صورت وجود علوفه كافی فصل جفت گیری ازماه دسامبر آغاز شده و تا ماه مارس ادامه می یابد . به هرحال شتر در ماه فوریه در حالت هیجان جنسی خواهد بود و علایم این هیجان واضح و آشكار است و احتیاج به شرح فراوان ندارد . چرا كه در چنین حالتی كه كام نر حیوان بزرگ شده و از دهان بیرون می زند و این امر بسیار واضح وآشكار خواهد بود . معمولاً بزرگترین و قویترین شتر گله اقدام به باروری شتران ماده می نماید ، و چنانچه دو شتر نر در حالت مستی در یك زمان وجود داشته باشند ،‌آن دو به جنگ پرداخته و شتر پیروز است كه اقدام به جفتگیری با شتران ماده نموده و شتر شكست خورده حالت مستی خود را از دست می دهد .
در این فصل ، معمولا ًشتر نر به حیوانات دیگر و حتی انسان حمله می كند و به آنها صدمات فراوان وارد می كند و در این فصل شترها كثیف ، آزار دهنده و كم رشد می شوند و جهت جلوگیری از چنین مسائلی اقدام به اخته نمودن شتران كاری و باركش می نمایند. ولی اخته كردن اگر در شتران كمتر از 6 سال سن انجام شود ، خود باعث حدوث تغییرات ناخوشایندی از لحاظ رشد استخوان ها و عضلات و قدرت تحمل شترها می گردد. از سوئی دیگر اگر اخته كردن بعد از 6 سالگی انجام شود ممكن است كه عمل اخته كردن برایش خطرناك باشد و بهترین راه برای كنترل شتران اخته نشده در فصل مستی ، این است كه آنان را به كار سخت و طاقت فرسا به گمارند . شتر در این دوره باید تمامی وظایف خود را انجام دهد و نباید او را به حال خود رها كرد .
معمولا ًخطراتی را كه شتر می تواند به انسان وارد آورد گاز گرفتن است كه این كار به وسیله دندان های نیش خود انجام می دهد و به همین جهت بهتر است كه این دندان ها رابا سوهان سائیده و كند ساخت تا ضرر ناشی از آنها كمتر شود .
باروری شتر ماده درسن چهار سالگی شروع می شود و ممكن است كه تا مدت 15 سال به زاد و ولد بپردازد و معمولاً شتر ماده هر دو سال یك بار می زاید و مدت حاملگی شتر در حدود یك سال به طول می انجامد و شتر ماده به مدت 6-12 ماه از بچه شتر مراقبت و نگهداری می كند .
بچه شتر در هنگام ولادتش ضعیف و ناتوان است ولی بعد از 24 ساعت از زایمان می تواند به دنبال مادر خود راه برود و اگر قافله شترها در حالت حركت باشند و امكان توقف موجود نباشد معمولا ًبچه شتر تازه بدنیا آمده را در داخل خورجینی نهاده و بر پشت شتر دیگری می بندند و شتر ماده به دنبال این شتر حركت خواهد كرد .
شتر ماده روزانه (5/4لیتر ) شیر می دهد و این میزان شیر بر حسب میزان تغذیه شتر و وضعیت سلامتی او تغییر می یابد . دوره شیر دهی معمولا ً از 7 تا 18 هفته طول می كشد و بچه شتر معمولا ً در سن 15 ماهگی از شیر گرفته می شود . از شیر شتر كره نیزگرفته می شود .

تغذیه
شتر حیوانی است كه در تغذیه علاوه بر علوفه می تواند از درختان ،‌درختچه ها و علوفه خشك استفاده كند و با اضافه كردن حبوبات به جیره غذایی شتر دیده شد كه این شتران بیشتر از شتران دیگری كه فقط بر درختچه ها تغذیه می كرده اند فعالیت كاری داشته اند . ولی به هر حال تغذیه بیش از حد با حبوبات نیز می تواند خطر آفرین باشد زیرا كه دستگاه گوارش شتر توانائی هضم مقدار زیاد حبوبا ت را ندارند به همین جهت باید در جیره غذایی شتر میزان كمی ازكنستانتره و حبوبات باشد . همچون سایر نشخوار كنندگان شتر نیز باید به مقدار كافی علوفه تناول كند و همچنین باید به شتر بعد از غذا خوردن مدتی استراحت داد تا بتواند نشخوار كند . به هر حال مدت چرای شتر باید 6 ساعت در روز باشد . شتران خوردن گیاهان و درختچه های كوچك را ترجیح می دهند ولی قدرت تمیز گیاهان سمی را از غیر سمی ندارند. كاه و ساقه محصولات كشاورزی از غذاهای مفید برای تغذیه شتران به شمار می روند . شتر توانائی خوردن علوفه و گیاهان غیر ثابت و متحرك را ندارند یعنی فقط می تواند گیاهان و علوفه متصل به زمین یا درختان را بخورد . و به همین جهت برای شتر خوردن گیاهان درو شده مشكل است . به هر حال شتران قدرت تمیز غذائی ندارند و ممكن است كه اقدام به خوردن لباس ،‌گلیم ، افسار و لجام بنماید .
اما از لحاظ نوشیدن آب ،‌شتر هر چه بیشتر كار كند به آب بیشتری نیاز دارد و شتر می تواند تا چند روز بدون نوشیدن آب زنده بماند . ولی بهتر است در صورت امكان در هر روز سیراب گردد و اگر شتر در مدت زیادی تشنه بود باید در هنگام رسیدن به آب از پی در پی و به سرعت آب خوردن وی جلو گیری كرد جهت این كار باید در آغاز مقداری آب به او داده شود و سپس مدتی بعد باقیمانده آب را بنوشد .
شتران معمولا ً آب راكد را بر آب جاری ترجیح میدهند وشتر باید در هنگام ظهر كه آب گرم شده است آب بنوشد .

تعیین سن
دندان های شیری فك پایین مدت كوتاهی پس از تولد ظاهر می گردند و بعد از دو ماه هر 6 دندان پیش كامل می گردند و بعد از حوالی 12 ماه آن دندان ها سائیده می گردند ولی هم چنان برای مدت 3 سال باقی می مانند ولی در این مدت بسیار سائیده می گردند و هنگامی كه شتر به چهار سالگی رسید فاصله میان این دندانها از هم زیاد می شود و فائده آن در چرا كاهش می یابد . وقتی شتر به سن 5/4تا 5 سالگی می رسد دندان های دائمی آغاز به ظهور می كنند و در آغاز دندانهای پیش دائمی ظاهر می شود و هر سال دو دندان از دندان پیش ظاهر می گردد. و هنگامی كه شتر به سن 7 سالگی رسید تمامی دندان های فك پائینی او كامل خواهند بود و اضافه بر آن دارای دو نیش نیز خواهد بود كه در دو سوی فك پائینی وجود خواهند داشت . این نیش ها وقت معینی برای ظهور ندارند ولی معمولا ً در سن 8 سالگی كامل می گردند . اما در فك بالائی سه جفت دندان وجود دارد كه در دو سوی فك قرار گرفته اند و شبیه دندان نیش هستند و رشد و نمو آنها در سن 5-6 سالگی شروع شده و در سن 8 سالگی كامل می گردد . در فك بالائی شتر هم چون گاو دندان های پیش وجود ندارد .

شتران كار و باركش
شتران كار و باركش را باید صبح ها و غروب ها در مرتع رها كرد تا چرا كنند این شتران را نباید بیش از 8 ساعت به كار واداشت . هنگامی كه شتر سه ساله می شود می تواند بارهای سنگین را به وزن 125 تا 255 كیلوگرم و برای مسافت 23 كیلومتر در روز حمل كند . این توانائی شتر سالم در حالت شرایط معمولی است و همیشه باید توجه داشته باشیم كه شتر حیوان بردباری است و هیچگونه نشانه ای دال بر خستگی ،‌ناراحتی و تشنگی و گرسنگی و درد از خود بروز نمی دهد و به همین جهت ممكن است كه در اثر یكی از آنها ناگهان بر روی زمین بیفتد و تلف شود .
سرعت شتر در شرایط مناسب 5/4 كیلومتر در ساعت است . اما شتر سواری می تواند 125 كیلوگرم بار را بردارد و با سرعت 5/7تا 9 كیلومتر در ساعت حركت نموده و درروز مسافتی معادل 48 كیلومتر بپیماید . در هر ساعت باید ده دقیقه به شتر استراحت داده شود و ادرار شتر به میزان كم و به تدریج خارج می شود و این كار چندین دقیقه به طول می ا نجامد .
شتران در هنگام شب كه درجه حرارت محیط پایین می آید در برابر سرما حساسیت دارند به همین جهت باید رو اندازی مخصوص برای آنها فراهم كرد . شتران تا سن 15تا 20 سالگی می توانند بارهای سنگین را تحمل كنند و تا سن 30سالگی یا بیشتر می توانند بعضی از كارهای سبك را انجام دهند . بعضی از شترها ممكن است تا 50سالگی عمر كنند .
در هنگام باركشی از شتر باید توجه كرد كه زین مناسب باشد و ایجاد زخم بر روی پشت شتر نكند وچه بسا دیده شده كه درمان زخم های پهلوی شترها تا مدت ها به درازا كشیده شده است و به همین جهت بهتر است كه در زیر زین پارچه های مناسبی قرار داد تا از فشار زین بر روی شتر كاسته شود و هر از چندی باید اقدام به تعویض این پارچه ها گردد . این كار می تواند تا حدود زیادی از ایجاد زخم و جراحات بر روی پشت شتر جلوگیری نماید .
منبع : الجمل : مركز التدریب البیطری و الانتاج الحیوانی و زاره الزراعه، صنعاء ، الجمهوریه العربیه الیمنیه

   


شتر داری واصلاح مرتع:

مراتع كشور یكی از منابع مهم وحیاتی سرزمین ما است وهمگی ما موظف به حفظ وحراست از این منابع می باشیم ، عوامل بسیاری در تخریب مرتع موثر هستند ، كه از این عوامل می توان كمبود میزان بارندگی سالیانه وكم آبی در مناطق خشك وكویری وتوزیع نامناسب آن به ویژه در نواحی بیابانی ، وزش بادهای شدید وطوفان ها ، خاك های شور وقلیایی ، آسیب پذیری مراتع در قبال چرای بی رویه دام ، قطع درختان مرتعی توسط سودجویان ، هزینه زیاد بوته كاری ونشاء كاری وكمبود اعتبارات در زمینه اصلاح مرتع را نام برد . در این میان از جمله مباحث مطرح در عرصه اصلاح مرتع ، این مطلب است كه آیا شترها در تخریب مراتع نقشی دارند ؟ وبرخی از كارشناسان مرتع بر این باور هستند كه در كشور ما شتران عامل تخریب مرتع می باشند واز این راستا جهت حفظ مراتع باید اقدام به كشتار شتر وكاهش ندریجی شتران نمود ومادر این مقاله به بررسی مسأله فوق الذكر پرداخته ایم وتمامی سعی ما بر این است كه بدون هیچ گونه یكسونگری ومداهنه این موضوع را از همه جوانب مورد بحث وگفت وگو قرار دهیم .

بنابر آمار دامی سال 1377 تعداد كل شتران كشور رقمی بیش از 143 هزار نفر می باشد كه این شتران به صورت بومی وبا نظام نیمه وحشی در مناطق خشك ونیمه خشك كشور به ویژه استان های سیستان وبلوچستان ، خراسان ، یزد ، كرمان وسمنان پراكنده اند . بنابر همین آمار تعداد كل گوسفندان كشور 52743000 رأس گوسفند وتعداد كل بزهای كشور 25757000 رأس بز بوده است كه اگر هر گوسفند را یك واحد دامی وهر بز را 8/0 واحد دامی وهر شتر را 7 واحد دامی محاسبه كنیم . در این صورت 52743000 واحد دامی گوسفند و 20605000 واحد دامی بز و 1001000 واحد دامی شتر خواهیم داشت . در اغلب استان های كشور گوسفند وبز وحتی گاوها وگوساله ها علاوه برتعلیف دستی جهت تغذیه تكمیلی به مراتع فرستاده می شوند . اما شتران معمولاً تغذیه دستی نمی شوند واغلب جهت تغذیه متكی بر مراتع می باشند ، هرچند كه در برخی از پرواربندی ها شتران نیز تغذیه دستی می شوند اما به علت كمی موارد ذكر آن ها حائز اهمیت نیست . حال با یك بررسی ساده می توان به این نتیجه رسید كه بیش از 73 میلیون واحد دامی گوسفند وبز ویك میلیون واحد دامی شتر ، جهت تغذیه از مراتع كشور استفاده می كنند ودر حقیقت فشاری كه از طرف گوسفند وبز برمراتع وارد می گردد به مراتب بیشتر از فشاری است كه از طرف شترها بر مراتع وارد می شود . البته نباید فراموش كرد كه اكولوژی گیاهی كویر به گونه ای است كه معدود حیواناتی قادر به ادامه حیات وتغذیه از آن می باشند .

مهم ترین این حیوانات بز وشتر هستند كه هردو در زمره مصرف كنندگان گیاه در كویر می باشند . در این میان ، بز به عنوان آفت مراتع شناخته شده وچگونگی استفاده از گیاهان مرتعی توسط بز خود گواه صحت این مدعا است .
بز به دلیل عادت ونوع حركت سر وفك ها در موقع تغذیه به كمك آرواره های قوی خود گیاهان مرتعی را گرفته وبا ضربه آن را همراه با ریشه از خاك خارج می كند وبدین علت به عنوان موجودی مخرب در مراتع شناخته می شود وچون رشد وامكان ادامه حیات بز در مراتع به گونه ای چشمگیر می باشد وبا توجه به دوبار زایش بز در سال ، بدون در نظر گرفتن رشد مرتع مرتباً بر جمعیت بز افزوده واز تراكم علوفه های مرتع كاسته می شود . اما شتر با راندمان تولید مثل كمتر ، هر سه سال دوبار زایش می كند وبرخلاف بز ، شتر موجودی است آرام با لب های فوق العاده عضلانی وحساس كه قادر به استفاده از علوفه خار دار وخشبی می باشد .

شتر از مراتع با تأنی ووقار خاص استفاده می كند ودر موقع گرفتن علوفه به گیاه ضربه وارد نكرده وبا كمك لب های قوی ودندان ها گیاه را قطع نموده ودر طی این عمل به هیچ عنوان ریشه گیاه را ازخاك خارج نمی كند ولذا حداقل تركیب دائمی مراتع را به هم نمی ریزد وتخریبی در مراتع به وجود نمی آورد ، از سویی شتر می تواند به عنوان یك كنترل كننده پوشش های گیاهی در مراتع در نظر گرفته شود . او با استفاده از علف های هرز با عمر كوتاه وخارهای كویری امكان رشد واریته های مفید ودانه دار وعلوفه ای مرتع را فراهم می آورد ودر ضمن تماس وتغذیه از گیاهان بذری موجب ریزش وپراكندگی وبارور كردن بذرها به شكل كاملاً متراكم در سطح می شود .

علاوه بر آن شتر حیوانی است كه قادر به خوردن طیف وسیعی از انواع گیاهان خوشخوراك وبدخوراك ودرختان و درختچه های كویری است ، به همین علت در هنگام چرای شتر در مراتع بر خوردن گونه معینی اصرار نمی نماید ، بلكه از همه گیاهان مرتعی به صورت موزون ویكنواخت استفاده می نماید . در حالی كه بزها فقط سراغ گیاهان خوشخوراك مرتع رفته وتا از ریشه خارج كردن گیاه دست از تغذیه آن برنمی دارند . هم چنین شترها به علت ساختار تشریحی بدن وداشتن گردن دراز وپاهای بلند وكشیده در هنگام تغذیه بر درختان ودرختچه های كویری اقدام به خوردن سرشاخه ها نموده ودر حقیقت گیاه را با این كار هرس می نمایند .

شترها بدون توجه به خوبی یا بدی مراتع روزانه تا شعاع 10 كیلومتری محل سكونت خود در مراتع راهپیمایی می كنند واز هرگیاه مقدار كمی می خورند ، این عادت حیوان باعث می گردد تا مراتعی كه تعداد شتر ، متناسب با میزان نباتات مرتعی است ، تحت ضوابط وشرایط خاص وبا پرورش مناسب این حیوان به نابودی كشیده نشود .از جمله مسایلی كه می تواند در كاهش تخریب مراتع تاحدودی موثر باشد ، مسأله احداث آبشخورهای مخصوص شتر ویا سایر دام های اهلی است .كه این آبشخورها باید در فاصله های معینی در مناطق مختلف كویر ومراتع احداث شوند ، وجود این آبشخورها به ویژه در فصل گرما دارای اهمیت زیادی است چه این كه تعداد كم این آبشخورها باعث می شود كه شترها وسایر حیوانات اهلی در اطراف آن متراكم شوند واین تراكم باعث تخریب مراتع اطراف آبشخورها می گردد ، در حالی كه با افزایش تعداد آبشخورها به اندازه كافی ، دام ها در محدوده گسترده تری از مراتع پراكنده می شوند واین باعث كاهش فشار بر روی مرتع می گردد ودر پایان منجر به تعادل دام ومرتع می شود . تمامی كارشناسان مراتع بر این باور هستند كه عوامل بسیاری در فرسایش وتشدید فرسایش مراتع دخیل هستند كه از جمله این عوامل می توان ، بهره برداری خارج از فصل مراتع (دیر رس وزدورس بودن چرا ) ، تبدیل مراتع به زمین زراعتی ، بهره برداری ممتد وغیر اصولی از مراتع ، طولانی بودن مدت بهره برداری در طول سال ،كمبود فرصت های شغلی در سایر بخش های اقتصادی جامعه ، فقدان سیاست های روشن ومشخص ودر نهایت كمبود اعتبارات را می توان نام برد .
كارشناسان اضافه می كنند كه اگر مشكل كمبود اعتبارات نیز رفع شود ، بازهم به دلیل وجود مشكلات اساسی وزیر بنایی یاد شده ، برنامه به درستی به سامان نخواهد رسید .

آمار رسمی ارائه شده در شماره 39 مجله تخصصی جنگل ومراتع ایران در مورد سیر نزولی كیفیت مراتع در مقایسه با میزان احیا واصلاح آن حاكی است كه سالیانه 800 هزار تا یك میلیون هكتار از مراتع كشور به سمت كویری وبیابانی شدن پیش می رود . در صورتی كه برنامه اصلاح واحیای مراتع تنها در سطح 300 هزار هكتار انجام می گیرد . در واقع ، عملیات اصلاح واحیا 30 درصد از میزان تخریب مراتع را ترمیم می كند .
بنابر این با توجه به مطالب فوق الذكر نتیجه گیری می شود كه دلیل تخریب مراتع كشور یك سری مشكلات زنجیروار است كه در این میان نقش شتران وچرای آن ها در مراتع كویری ونیمه كویری كشور نقش ملموس وتعیین كننده ای نیست . ولی به هرحال برای جلوگیری از هرگونه خطر احتمالی برای مراتع وبهبود روش های سنتی شتر داری ، موارد ذیل پیشنهاد می گردد :

1 – نظام سنتی شترداری كه شتران به صورت وحشی وبدون ساربان در بیابان وكویر رها می شوند نظام مطلوبی نیست وباید اصلاح گردد . بدین گونه كه تمامی شترداران بزرگ موظف به استخدام یك ساربان ویا بیشتر گردند وپس از دریافت پروانه شترداری ، در تنسیق وهماهنگی با اداره كل جنگل ها ومراتع اقدام به اخذ پروانه چرا در مراتع منطقه نموده وتعهد نمایند كه در اصلاح تخصیص یافته با نهاد ذیربط همكاری نمایند ونحوه كار آن ها تحت نظارت اداره كل جنگل ها ومراتع باشد .

2 – معاونت امور دام باید با احداث آبشخورها در مناطق مختلف كشور ، از تخریب مراتع اطراف آبشخورهای فعلی به علت تراكم بیش از ظرفیت مرتع در آن ها جلوگیری نماید .

3 – باید از چرای دام در مراتع فقیر درجه 5 جلوگیری كرد .

4 – شتر داری در كشور باید با پتانشیل تولید علوفه واصلاح مراتع همراه وهمگام باشد تا آسیبی به منابع طبیعی كشور وارد نشود .

5 - سیاست ترویج وتوسعه كمی شتر داری باید متناسب با توسعه كمی وكیفی مراتع باشد ، در غیر این صورت ، این كار ، كاری غیر منطقی بوده وبه ضرر كشور خواهد بود .


ملاحظه : این مقاله اولین بار درمجله سنبله شماره 114 ، ص 58 چاپ ومنتشر گردید .

   


نوع مطلب: پرورش شتر ،


مقدمه :
   كمبود مواد غذائی یكی از بزرگترین مسائل و مشكلات جهان امروز محسوب شده كه در حال حاضر بشر از آن رنج می برد. كشور ما همچون بسیاری از كشورهای جهان سوم علی رغم داشتن امكانات بالقوه منابع طبیعی تجدید شونده هنوز به حد خودكفائی در تولید مواد غذائی در حد استانداردهای بین المللی نرسیده است . البته روشن است كه تولید مواد غذائی ( گیاهی و دامی ) خصوصاً در نواحی گرم و خشك ایران امری دشوار است لذا در این شرایط راه فایق آمدن بر این مشكلات و رسیدن به خودكفائی غذائی استفاده بهینه از امكانات خدادادی موجود می باشد . شناخت مراتع طبیعی كشور و انتخاب دام مناسب برای چرا در چنین مراتعی می تواند یك راه مهم استفاده بهینه از امكانات موجود كشور باشد .
   كشور ما دارای 90 میلیون هكتار زمین مرتعی می باشد كه از نظر پوشش گیاهی 3/9 درصد آن دارای وضعیت خوب ، 3/37 درصد آن دارای وضعیت متوسط و 4/43 درصد آن دارای وضعیت فقیر می باشد ( دفتر آمار و اطلاعات جهاد سازندگی 1374) .
درمراتع فقر بیشتر گیاهان شورپسند و خاردار مثل خار شتر ، علف شور، تاغ، اسكمبیل، قیچ، گز و درمنه می روید .
   طبق گزارشات بین المللی و تجربیات كارشناسی كشور ، شتر مهم ترین دامی است كه می تواند در چنین مراتعی (مراتع فقیر) توان زیست و تولید داشته و با توجه به عادات چرایی خود باعث حفظ و احیا این مراتع گردد

   



وبلاگ دامپزشک

کاملترین بانک مقالات فارسی دامپزشکی